Znajści
Ałharytmičny łacinski varyjant
11.05.2023 / 20:406RusŁacBieł

Dastupnaść i dyskryminacyja biełaruskaj movy ŭ Biełarusi: vyniki novaha apytańnia

«Ja paprasiła kavy i mnie prynieśli «Kavu» — ispanskaje ihrystaje vino».

Fota z sacyjalnych sietak

Aŭtarka knihi «Mova 404» Alina Nahornaja apytała 482 čałaviek va ŭzroście ad 15 da 72 hadoŭ, jakija karystajucca biełaruskaj movaj u Biełarusi. U fokusie apytańnia była dastupnaść adukacyi, infarmacyi i absłuhoŭvańnia na biełaruskaj movie.

Akramia statystyki daśledavańnie ŭtrymlivaje karotkija apoviedy ŭdzielnikaŭ pra roznyja prablemy i žyćciovyja situacyi, źviazanyja z vykarystańniem biełaruskaj movy, a taksama infarmacyju ab situacyi ź biełaruskaj movaj u roznych śfierach.

Znajomim z asnoŭnymi vynikami. 

Tolki kožny piaty z apytanych adznačyŭ, što nie sutykajecca ź pieraškodami pry karystańni biełaruskaj movaj. Pry hetym, kali razhladać roznyja žyćciovyja situacyi, to najbolš časta (faktyčna try ź piaci apytanych, ci 58,9%) ludzi sutykalisia z asablivym staŭleńniem da siabie (jak pazityŭnym, tak i niehatyŭnym) z-za razmovy pa-biełarusku ŭ adnosinach ź nieznajomcami.

Amal kožny druhi (48,8%) adčuŭ takoje staŭleńnie ŭ śfiery pasłuh, kožny treci — z boku dziaržavy (36,9%) ci ŭ śfiery adukacyi (35,5%), kožny čaćviorty — z boku siamji (26,1%), u śfiery achovy zdaroŭja (26,3%) i na pracy (27,4%). 

«Oj, navat, kali chto-niebudź kamplimientarna kamientuje tvaju movu, adčuvaješ siabie, niby afrykaniec, čarnatoj skury jakoha zachaplajucca: «Och, takaja čornaja!» — pryvodzicca kamientar adnaho z apytanych.

Adukacyja

U daśledavańni pryvodziać źviestki pra adukacyju i vychavańnie respandentaŭ. Tak, u dziciačym sadku na biełaruskaj movie vychoŭvałasia 7,5 %. Pry hetym tolki 6,8% adznačyli, što baćki mieli prava abrać biełaruskuju movu vychavańnia ŭ sadku.

A voś sa školnaj adukacyjaj situacyja vyhladała trochi lepš. Dola tych, chto navučaŭsia na biełaruskaj movie, vyrasła ŭ dva razy (14,9%) u paraŭnańni ź dziciačym sadkom.

Što da vyšejšaj i siaredniaj śpiecyjalnaj adukacyi, to tolki 7,1% apytanych adznačyli, što navučalisia pa-biełarusku.

Adnak u dadatak da hetaj kolkaści amal kožny dziasiaty (9,9%) mieŭ mahčymaść słuchać lekcyi na dźviuch movach. Amal kožny dziasiaty z apytanych adkazaŭ, što mieŭ mahčymaść abrać biełaruskuju movaj navučańnia ŭ VNU ci ŭstanovie siaredniaj śpiecyjalnaj adukacyi. 

«Najbolš rezka adčuvaješ moŭnuju dyskryminacyju, kali pačynaješ vychoŭvać dzicia. Pa-pieršaje, heta vielmi doraha — knihi, mietadyčny materyjał. Vy nie možacie prosta pajści ŭ kramu i nabyć, naprykład, kartki sa słovami ci niešta takoje, jak heta robiać ruskamoŭnyja maci. Pa-druhoje, biełaruskamoŭnyja dziciačyja sadki — heta chutčej prafanacyja i padman. Naprykład, sadok pazicyjanujecca biełaruskamoŭnym, ale faktyčna tam tolki raz na tydzień niešta pa-biełarusku adbyvajecca», — pryvodzicca kamientar apytanaj Valeryi.

Źviartajecca ŭvaha na źmieny, jakija adbylisia ŭ krainie za apošnija try dziesiacihodździ ŭ spravie adukacyi. Adpaviedna aficyjnaj statystycy, u 1987/1988 navučalnym hodzie ŭ daškolnaj dziciačaj ustanovie na biełaruskaj movie vychoŭvaŭsia amal kožny piaty (19,35%). U 2005/2006 i 2010/2011 hadach — kožny vośmy (adpaviedna 12,7% i 12,8%). U nastupnyja hady ličba pastupova źnižałasia i ŭ 2020/2021 hadach na biełaruskaj movie vychavańniem było achoplena tolki 9% dziaciej, jakija naviedvali daškolnyja dziciačyja ŭstanovy.

Najbolšaja dola ludziej (32,9%), što navučalisia ŭ škołach pa-biełarusku, prypadaje na 1996/1997 navučalny hod. Ličby 1994/1995 i 2000/2002 hadoŭ amal adnolkavyja. U hetyja hady navučalisia pa-biełarusku adpaviedna 29,4 i 29%. A voś dalej adbyvaŭsia pastupovy spad.

Za 20 hadoŭ (z 2000/2001 pa 2020/2021 navučalnyja hady) pakazčyk źniziŭsia na 19 pracentaŭ i skłaŭ u 2020/2021 hodzie 10,2%.

Najhorš stanovišča vyhladaje z VNU i ŭstanovami siaredniaj śpiecyjalnaj adukacyi. U ich u 2005/2006 navučalnym hodzie na biełaruskaj movie atrymlivali adukacyju tolki 1,9% navučencaŭ (studentaŭ). U 2020/2020 hodzie hety pakazčyk skłaŭ 0,09%.

Kamientar apytanaj Kaciaryny: «U nas na histfaku usie pradmiety, jakija vychodzili za ramki historyi, vykładalisia pa-rusku. Našaje adździaleńnie farmalna pavinna było być biełaruskamoŭnym, ale faktyčna takim nie było». 

Infarmacyja i biełaruskaja mova

Najlepš vyhladaje situacyja ź infarmacyjaj na biełaruskaj movie ŭ hramadskim transparcie. Dva čałavieki z troch (63,9%) adznačyli, što ŭ bolšaści vypadkaŭ mohuć atrymać pa-biełarusku infarmacyju pra raskład ruchu, a taksama pra prypynki, taryfy (apaviaščeńni, abjavy kiroŭcaŭ, infarmacyjnyja šyldy).

Siarod apytanych bolš za pałovu (52,1%) adznačyli, što mohuć atrymlivać usie naviny, jakija ich zacikaviać, pa-biełarusku. A voś u internecie na biełaruskaj movie moža znajści nieabchodnuju infarmacyju tolki kožny siomy (15,1%).

Kamientar apytanaj Maryi: «Dyskryminacyja jość na sajtach, kali zapaŭniaješ formu, naprykład dla zamovy. Byvaje, što ŭ sajta niama biełaruskamoŭnaj viersii, ale zapoŭnić zajaŭku ja mahu pa-biełarusku. Ale byvaje, što prosta niemahčyma zapoŭnić pa-biełarusku — sajt nie prapuskaje biełaruskuju movu, vydaje pamyłku».

Kožny treci respandent (34,4%) adznačyŭ, što ŭ bolšaści vypadkaŭ patrebnaja jamu infarmacyja na šyldach i ŭkazalnikach z nazvami vulic, darožnych znakach, infarmacyjnych stendach dastupnaja na biełaruskaj movie. Kožny siomy (14,1%) adznačyŭ mahčymaść atrymlivać pravavuju infarmacyju pa-biełarusku.

«U SSSR było bolš biełaruskaj movy, — pryvodzicca kamientar apytanaha Alaksandra. — Dyskryminacyja paŭsiul, pačynajučy z kramy. Schadzicie pa bulbu ŭ kramu: vy tam «bulbu» znojdziecie ci «kartofiel»? Raz dźvie movy — usio pavinna być na dźviuch movach. Prosta ŭ nas pra heta mała chto zadumvajecca».

A voś važnyja apaviaščeńni ad dziaržavy praz sms/radyjo/ telebačańnie/haziety na biełaruskaj movie (pra niebiaśpiečnaje nadvorje i inšaje) atrymlivaje tolki kožny dvaccaty (4,8%).

Amal stolki ž respandentaŭ (4,4%) stanoŭča adkazali na pytańnie ab mahčymaści atrymlivać infarmacyju pra tavar na biełaruskaj movie ŭ kramach i aptekach.

Takaja ž dola apytanych (4,4%) zapeŭniła, što na biełaruskuju movu pierakładajecca ŭvieś patrebny im kantent (knihi, filmy, artykuły na cikavyja im temy) i jany mohuć u kaviarniach i restaranach u bolšaści vypadkaŭ atrymać mieniu pa-biełarusku.

 

Absłuhoŭvańnie va ŭstanovach

Situacyja z absłuhoŭvańniem na biełaruskaj movie vyhladaje drennaj. Tolki 2,1% apytanych adznačyli, što im chapaje biełaruskaj movy ŭ absłuhoŭvańni, a taksama ŭ dziaržaŭnych i pryvatnych ustanovach.

Kali razhladać bolš kankretna, to pa-biełarusku ŭ cyrulniach majuć mahčymaść być absłužanymi 2,3% respandentaŭ. Tolki 1,9% adznačyli, što ich u bolšaści vypadkaŭ u kaviarniach i restaranach absłuhoŭvajuć pa-biełarusku. U kramach hety pakazčyk raŭniajecca 1,5%, u bankach — 1,2%.

«My špacyravali ŭzdoŭž vadaschovišča Drazdy i zajšli vypić kavy. Ja paprasiła kavy i mnie prynieśli «Kavu» — ispanskaje ihrystaje vino», — zhadvaje apytanaja Taćciana.

Faktyčna całkam ruskamoŭnyja ŭ Biełarusi dziaržaŭnyja ŭstanovy i miedycyna. Tak kamunikacyja ŭ vykankamach, milicyi, padatkovaj, pošcie na biełaruskaj movie adbyvajecca ŭ 0,8% apytanych. Tolki 0,6% ź ich adkazali, što kamunikacyja ŭ balnicach i miedyčnych ustanovach u bolšaści vypadkaŭ adbyvajecca pa-biełarusku.

Kamientar apytanaj Iryny: «Ja była adzinaja ciažarnaja ŭ našaj kansultacyi, u kaho była kartka na biełaruskaj movie».

Pry hetym kožny šosty (16,6%) adznačyŭ, što maje mahčymaść aformić bolšaść patrebnych jamu dakumientaŭ na biełaruskaj movie (strachoŭki, damovy, davieranaści i inšaje). U toj čas, jak atrymać błanki, aformlenyja pa-biełarusku, mohuć tolki 4,1% apytanych.

Čytajcie jašče:

Rodnaja mova vyznačaje zdolnaść usprymać muzyku

«Mova tady budzie ŭ biaśpiecy, kali na joj pačnuć razmaŭlać bandyty i prastytutki». U novaj spravazdačy MUS jość cikavaja detal

Što było ź biełaruskaj movaj u Rasijskaj impieryi i pry niamieckaj akupacyi? Vypuski pra historyju rodnaj movy — u Jutubie

«Biełaruskuju movu nie treba rabić seksi — jana ŭžo takaja». Parady ad tych, chto pačaŭ razmaŭlać pa-biełarusku 

Antoś Župran

Chočaš padzialicca važnaj infarmacyjaj
ananimna i kanfidencyjna?

Клас
5
Панылы сорам
4
Ха-ха
4
Ого
2
Сумна
38
Абуральна
18
2
Doktar/adkazać/
12.05.2023
Nie jeŭrapiejskaja kraina, a impierski kutok. Ale nasielniciva pad Maskvoj pačuvajecca dobra, voś tolki Łuku na Cicharyku zamianić - i nadyjdzie dziemokratija, jak Šrajbman z Kacam abiacali! 
0
Janka/adkazać/
15.05.2023
Nievialiki aftop dla redakcyi da kont biełarusizacyi kamputaraŭ i hadžetaŭ

Mahčyma majecca racyja na kont stałaha vyniasieńnia paradaŭ u bačnaje miesca sajtu (abo ŭ śpiecyjalnuju rubryku) na kont zručnaha prasoŭvańnia biełaruskaj movy na kamputary i hadžety.

Naprykład, jak dadać mahčymaść drukavać na kiryličnaj biełaruskaj movie na kamputary pad Windows z rasiejskaj kłaviaturaj standartnymi srodkami, ale takim čynam, kab jana nie pieraškadžała ŭ vypadku, kali karystalnik kamputaru taksama ŭžyvaje raskładki RU-EN. Nažal, niašmatlikija adpaviednyja aplikacyi niezaležnych raspracoŭščykaŭ niezaŭsiody nadziejnyja/zručnyja.

Prablema:
Miechaničnaje dadańnie raskładki BY da ŭžo isnujučych RU i BY maje vialikuju niazručnaść - kali vy drukujecie dakumienty bieź biełaruskaj movy, ale vymušanyja časta pieraklučać raskładku (naprykład praz pravy CTRL + SHIFT) dla drukavańnia symbalaŭ punktuacyi abo łacinicy - raskładka BY u jakaści treciaj pad čas cykličnaha pieraklučeńnia pieratvarajecca ŭ razdražniajučy bałast. Pry hetym dla sučasnaha biełaruskaha kiryličnaha lemantara unikalnymi ad rasiejskaha źjaŭlajucca tolki litary Ŭ, I i symbal ' (apostraf). Litara G była vyklučanaja z narkomaŭki, tamu zaraz praktyčna nie užyvajecca navat pradstaŭnikami staroj emihracyi, jakija nie pryznali prarasiejskuju balšavickuju moŭnuju reformu 1933 i dahetul užyvajuć trochi sproščanuju taraškievicu.

Prapanova:
Vy pakidajecie na kamputary tolki movy ŭvodu RU i EN z cykličnym pieraklučeńniem praz pravy CTRL + SHIFT. Ale dadajecie mienavita dla movy ŭvodu RU dadatkovuju biełaruskuju kłaviaturu ź pieraklučeńniem miž kłaviaturami RU-BY praź levy ALT+SHIFT. Pry hetym ustalujecie dla rasiejskaj i biełaruskaj kłaiatur svaje ikonki, naprykład standartnyja ikonki ź siniaj i čyrvonaj kłaviaturami (kab nie "palicca" sa ściahami). Takim čynam u treje buduć słovy RU-EN dla adlustravańnia biahučaj movy ŭvodu i u vypadku biahučaj movy ŭvodu EN - abranaja ikonka rasiejskaj abo biełaruskaj kłaviatury. Tady pravy CTRL + SHIFT budzie pieraklučać movy uvodu RU-EN abo BY-EN u zaležnaści ad taho, jakuju kłaviaturu vy uklučyli praź levy ALT+SHIFT. Litara Ŭ uvodzicca ciśnieńniem na pimpačku Ŝ, litara I - ciśnieńniem pimpačcy I, a symbal ' (apostraf) - ciśnieńniem pimpačcy "]".

Usim pryjemnaj biełarusizacyi i čakajem paradaŭ, ci možno zrabić niešta!
0
žeŭžyk/adkazać/
07.06.2023
Janka, u sistemie Linux prablema vyrašajecca ŭstalavańniem internacyjanalnaj biełaruskaj raskładki kłavijatury. Kali vam patrebny rasiejskija litary "i", "ŝ" abo "'", to vy naciskajecie ALTGR+"i", ALTGR+"ŭ" abo ALTGR+"'". Darečy, padtrymka biełaruskaj łacinki pracuje tym ža čynam: naciskajecie ALTGR+"u" i atrymlivajecca "ŭ". Toje ž samaje i ź inšymi litarami "ź", "ž", "ś", "š", "ć", "č", "ń", "ł".
Pakazać usie kamientary
Kab pakinuć kamientar, kali łaska, aktyvujcie JavaScript u naładach svajho braŭziera
Kab skarystacca kalendarom, kali łaska, aktyvujcie JavaScript u naładach svajho braŭziera
sakavikkrasavikmaj
PNSRČCPTSBND
1234567
891011121314
15161718192021
22232425262728
2930