Znajści
Ałharytmičny łacinski varyjant
27.09.2023 / 08:48RusŁacBieł

Soniečny hadzińnik adšukaŭsia ŭ Iŭjeŭskim rajonie

Nadzvyčaj redki dla Biełarusi histaryčny artefakt, vierahodna, pachodzić z Vałožyna, jakim tady vałodali Tyškievičy. Razabralisia, što pra jaho na siońnia viadoma i što pa zakonie abaviazany rabić asoby, jakija jaho znajšli.

U supołcy «Kalekcyjaniery ŭsioj Biełarusi» vykłali fotazdymak staradaŭniaha soniečnaha hadzińnika. Čałaviek, jaki vykłaŭ jaho, prasiŭ va ŭdzielnikaŭ dapamohi ŭ infarmacyi i acency kaštoŭnaści znachodki.

Pavodle jaho słovaŭ, reč pachodzić ź Iŭjeŭskaha rajona, maje pamier 60ch60 sm, ale važyć až kala 30-40 kh, bo adlitaja z čyhunu. Hnamon, jaki ŭłasna i adkidaje cień, pakazvajučy čas, miarkujučy z fota, adłamany.

Fotazdymak soniečnaha hadzińnika z abviestki ŭ supołcy

Pavodle ŭskosnych źviestak, užo ŭ XI—XIII st. na Rusi vykarystoŭvalisia soniečnyja, vadzianyja i piasočnyja hadzińniki.

Soniečnyja hadzińniki, jak ruchomyja, tak i nieruchomyja, praciahvali ŭžyvacca ŭvieś čas isnavańnia Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. U 1736 hodzie ŭ Niaśvižskim jezuickim kalehiumie była składziena instrukcyja pa vyrabie soniečnych hadzińnikaŭ roznych kanstrukcyj, ilustravanaja 46 čarciažami.

Da našych dzion u Biełarusi na svaim histaryčnym miesca zachavaŭsia adziny soniečny hadzińnik druhoj pałovy XVIII stahodździa, uładkavany kala kaścioła Najśviaciejšaj Trojcy ŭ vioscy Iščałna Ščučynskaha rajona. Jon byŭ zrobleny Ja. Maleckim ź Vilni. Inšyja niešmatlikija hadzińniki siońnia možna adšukać chiba što ŭ muziejach. 

Adziny zachavany ŭ Biełarusi na histaryčnym miescy soniečny hadzińnik kala kaścioła ŭ Iščałnie. Fota: Wikimedia Commons

Raniej ich było značna bolš. Naprykład, u 1770—1787 hady vilenskim majstram Janam Ihnacyjem Manuviram było zroblena prynamsi 8 soniečnych hadzińnikaŭ. A ŭ Połackaj jezuickaj akademii byli 3 astranamičnyja hadzińniki, jakija byli adpraŭleny ŭ Sankt-Pieciarburh u 1830 hodzie.

Vyjaŭleny ciapier hadzińnik sam dobra raspaviadaje pra svaju historyju. Pa jahonym kontury źmieščany nadpis na polskaj movie «Dla JW. Mich. Hrabi. TYSZKIEWICZA do Wołożyna», a ŭnizie data i miesca vyrabu — «1829 w Wiszniewie».

Michał Tyškievič i kaścioł Śviatoha Jazepa, pabudavany jahonym baćkam Juzafam Ihnacyjem, jaki kupiŭ Vałožyn u Adama Čartaryjskaha. Fota: Wikimedia Commons

Hraf Michał Tyškievič, dla jakoha byŭ vyrableny hadzińnik, vierahodna, źjaŭlajecca rodapačynalnik biržanskaj linii rodu.

Jahony baćka, Juzaf Ihnacy Tyškievič, u 1803 hodzie kupiŭ za 100 tysiač złotych Vałožyn i pabudavaŭ tut kaścioł i pałac u styli kłasicyzmu, da prajektavańnia ich byli pryciahnutyja vydatnyja vilenskija dojlidy Łaŭryn Hucevič i Adam Kasakoŭski.

Michał ža ŭ 1811 hodzie vykupiŭ u Radziviłaŭ jašče adno miastečka — Biržy, pieratvaryŭšy jaho ŭ rodavuju rezidencyju, a ŭ 1824 hodzie jašče i Pałanhu na bierazie Bałtyjskaha mora. Jahonyja naščadki pieratvaryli hetaje miesca ŭ viadomy siońnia kurort.

Flihiel vałožynskaj siadziby Tyškievičaŭ, u jakim siońnia raźmiaščajecca RAUS. Fota: Wikimedia Commons

Što tyčycca miesca vyrabu, to Višnieva raźmieščanaje za 18 kiłamietraŭ ad Vałožyna. Tut z 1780 pa 1866 hod isnavaŭ mietałurhičny zavod. Adnymi z hałoŭnych vidaŭ pradukcyi byli lityja aharodžy i nadmahilnyja pomniki. Indyvidualnyja zakazy źjaŭlajucca davoli redkimi dla višnieŭskaha lićcia, pieravažaje typavaja adliŭka pa adnolkavych uzorach. Nadpisy na soniečnym hadzińniku z Vałožyna vykanany paznavalnymi dla pieršaj pałovy XIX stahodździa šryftami, jakija možna sustreć i na litych nadmahillach taho času.

A voś toje, dzie moh być raźmieščany hadzińnik u Vałožynie, vyklikaje šmat pytańniaŭ. Z roŭnaj vierahodnaściu jon moh być jak i na terytoryi kaścioła, tak i ŭ jakaści łandšaftnaha ŭpryhažeńnia raźmiaščacca na terytoryi siadziby. Hetak ža niezrazumieła, jak i kali hadzińnik patrapiŭ z Vałožyna ŭ susiedni Iŭjeŭski rajon.

Flihiel siadziby Tyškievičaŭ na terytoryi vajskovaj čaści. Fota: Wikimedia Commons

Ci varta vykuplać?

Mnohija kamientatary ŭ fejsbuku adznačyli nadzvyčajnuju kaštoŭnaść vyjaŭlenaha artefakta i prapanavali skinucca dy vykupić jaho. Ale varta źviarnuć uvahu, što vypadkovaje vyjaŭleńnie kulturnych kaštoŭnaściej, jakim moža być nadadzieny status historyka-kulturnaj kaštoŭnaści, prapisanaje ŭ biełaruskich zakanadaŭstvie.

Pavodle artykuła 88 Kodeksa ab kultury, asoba, jakaja vyjaviła takuju reč, musić pryniać miery pa jaje zachavańni.

Dalej nieabchodna nie paźniej za dva kalandarnyja dni z dnia jaje vyjaŭleńnia piśmova paviedamić u miascovyja orhany i pieradać im znachodku na časovaje zachoŭvańnie.

Miascovymi orhanami dla paćviardžeńnia najaŭnaści abo adsutnaści ŭ ruchomaj materyjalnaj kulturnaj kaštoŭnaści admietnych duchoŭnych, mastackich i (abo) dakumientalnych vartaściej pryciahvajucca śpiecyjalisty Nacyjanalnaj akademii navuk Biełarusi, inšych navukovych arhanizacyj ci muziejaŭ.

Kali jaje pryznajuć kaštoŭnaj, to znachodku abo pieradajuć u muziej, abo padrychtujuć prapanovu, kab prysvoić joj achoŭny status. U inšym vypadku jaje viernuć nazad asobie.

Navukovaje daśledavańnie abjekta, kali jon biez znaku nie źniknie na jakim-niebudź aŭkcyjonie, i histaryčnych abjektaŭ Vałožyna dazvolić u budučyni viarnuć artefakt na jaho histaryčnaje miesca.

Siońnia ž, kali ŭ adnym z budynkaŭ siadziby Tyškievičaŭ raźmieščany miascovy RAUS, a inšy budynak razam z byłym parkam adrezany ad luboha dostupu ludziej hłuchim płotam 153-j radyjotechničnaj bryhady asablivaha pryznačeńnia, kazać pra adradžeńnie histaryčnaha Vałožyna nie vypadaje.

«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny

PADTRYMAĆ

Čytajcie taksama:

Novaja siensacyja na raskopkach u Połacku: archieołahi znajšli skarb staražytnych vizantyjskich maniet

Vyśvietliłasia, što za ludskija pareštki vykapali padčas budaŭnictva kacielni ŭ Dziaržynsku

Muziej u Vietcy źbiraje srodki na ŭnikalny ekspanat XVIII stahodździa

F. Raŭbič

Chočaš padzialicca važnaj infarmacyjaj
ananimna i kanfidencyjna?

Клас
Панылы сорам
Ха-ха
Ого
Сумна
Абуральна
Kab pakinuć kamientar, kali łaska, aktyvujcie JavaScript u naładach svajho braŭziera
Kab skarystacca kalendarom, kali łaska, aktyvujcie JavaScript u naładach svajho braŭziera
PNSRČCPTSBND
123
45678910
11121314151617
18192021222324
25262728293031