Vyjšła druhaja kniha treciaha tomu «Indeksu achviaraŭ teroru». Recenzuje Anatol Sidarevič.

Kali pastavić usie čatyry knihi Leanida Marakova pobač — vidać, jak aŭtar pahłyblaŭsia ŭ temu, jak narastaŭ abjom materyjału, i pieršapačatkova zaplanavanyja try tamy stali čatyrma jomistymi knihami, choć i vydadzienyja mizernym nakładam u 50 asobnikaŭ. Kali ŭ pieršych dvuch tamach vykarystanyja pieravažna encyklapedyi, u trecim tomie aŭtar vykarystaŭ 52 krynicy — materyjały Nacyjanalnaha archivu, knihi i daviedniki, što vyjšli ŭ Biełarusi i Rasiei. Padajucca navat numary spraŭ, jakija zachoŭvajucca ŭ KDB. U druhoj knizie III tomu aŭtar udakładniŭ źviestki pra ludziej, čyje bijahramy źmieščanyja ŭ I i II tamach.

U «Imiannym pakaźniku» paznačajecca, što Ł.Marakoŭ sabraŭ materyjały pra 2731 čałavieka. Ale aŭtar nie ŭpisaŭ tudy jašče imiony 97 čałaviek, źviestki pra jakich «padviarstanyja» da asnoŭnych bijahram. Čaściej za ŭsio Ł.Marakoŭ padavaŭ źviestki pra aryštavanych i vysłanych balšavikami «členaŭ siemjaŭ zdradnikaŭ Radzimy». Heta žonka i dačka Z.Žyłunoviča, dva syny U.Ihnatoŭskaha, siastra A.Sałahuba, baćka, dziadźka, rodny i stryječny braty M.Ułaščyka, heta žonki paeta I.Charyka dy narkamaŭ M.Haładzieda i A.Chackieviča, braty (adzin rabočy, druhi sielanin) małapiśmiennaha akademika Antona Płatuna, jaki na pačatku 1929 h. zaklikaŭ stasavać da intelihiencyi «chirurhiju»… Ich imiony ŭ pakaźniku nia značacca. Musić, z taje pryčyny, što ŭsie jany nie byli litaratarami dy navukoŭcami. Na maju dumku, heta pamyłka.

Nielha abyści i hałoŭnuju pamyłku. Kniha maje ŭ zahałoŭku słova «represavanyja». Ale treba adroźnivać represavanych i achviaraŭ teroru. Alaksandar Prušynski (Aleś Harun), jaki drukavaŭ za carom ulotki z zaklikam da hvałtoŭnaha źviaržeńnia dziaržaŭnaha ładu, byŭ represavany: h.zn. dziaržava ŭžyła praduhledžanuju zakonam sankcyju ŭ dačynieńni da taho, chto hety zakon parušaŭ sam i zaklikaŭ inšych rabić toje ž. Inakš kažučy, A.Prušynski čyniŭ presiju na ŭrad dy inšyja orhany ŭłady Rasiei — jany ŭžyli da jaho represiju (strymali jaho ŭ dziejańniach). Bolšaść pakaranych śmierciu, sasłanych i vysłanych za carskim časam — represavanyja.

Inšaja reč saviecki čas. Naprykład, paet Valery Marakoŭ suproć savieckaha ŭradu nie vystupaŭ, ale jaho zapałochvali (teraryzavali) zadoŭha da jahonaje śmierci za jaho liryčnyja vieršy, pazbaŭlenyja palityčnaha źmiestu. Jaho «prabirali» ŭ druku i na schodach, nie dajučy jamu i jahonym prychilnikam vystupić sa słovam u adkaz. Maralna-psychalahičny teror uzmacniaŭsia tym, što ŭ krainie była stvorana atmasfera žachu — adbyvalisia biespadstaŭnyja aryšty socień ludziej, u tym liku kaleh V.Marakova. Mieraju zapałochvańnia byŭ taksama trochmiesiačny aryšt. Urešcie paet — jaki nie naležaŭ da nielehalnaje arhanizacyi, nia vioŭ vusnaj antydziaržaŭnaj prapahandy, nia kleiŭ antysavieckich ulotak — byŭ aryštavany druhi raz i paśla katavańniaŭ rasstralany na padstavie niepravamiernaha prysudu, što pryznana sudovaj instancyjaj taje samaje dziaržavy, jakaja asudziła jaho na śmierć.

Hetych prykładaŭ dastatkova, kab pakazać adroźnieńnie pamiž represavanym i achviaraju dziaržaŭnaha teroru, teraryzavanym.

Darečy, słova «represavany» ŭ artykule pra V.Marakova ŭ «Biełaruskaj encyklapedyi» źjaŭlajecca palityčnym eŭfemizmam słoŭ «achviara dziaržaŭnaha teroru». Eŭfemizmami źjaŭlajucca i takija vynachodki, jak «biespadstaŭnyja represii» dy «niezakonnyja represii», što skroź traplajucca ŭ litaratury.

Leanid Marakoŭ daremna spałučyŭ represii carskaha času z balšavickim teroram: roznyja režymy dy sudovyja systemy. Toje ž možna skazać i pra sprobu spałučeńnia ŭ adnoj pracy teroru savieckaha i polskaha. Palityka teroru ŭ Zachodniaj Biełarusi vymahaje admysłovaha daśledavańnia, ale treba ahavarycca: dziejnaść biełaruskich antydziaržaŭnych arhanizacyj, u tym liku KPZB, maje maralnaje i palityčnaje apraŭdańnie, bo Polšča była dziaržavaju-akupantam, jakaja parušyła praktyčna ŭsie abaviazacielstvy, uziatyja joju pavodle abo Versalskaha i Ryskaha traktataŭ u dačynieńni da nacyjanalnych mienšaściaŭ.

Aryhinalnaści pracy Ł.Marakova nadaje materyjał, što tyčyć savieckaha peryjadu. Na padstavie dastupnych krynic aŭtar pakazvaje dynamiku balšavickaha teroru 1917—1955 h. u SSSR, ilustrujučy jaho hrafikami. Aŭtar vyłučaje piać chvalaŭ lutaha teroru ŭ Biełarusi (1929—1930, 1932—1933, 1937—1938, 1939—1940 i 1944—1945). Škada, što jon nia vykarystaŭ ukrainskich daśledavańniaŭ, bo nie pisaŭ by, što druhaja, čaćviortaja i piataja chvali — «čysta biełaruskaja źjava»: niešta padobnaje adbyvałasia i ŭ paŭdniovych susiedziaŭ. Ale aŭtar maje racyju, kali zaznačaje, što hetych chvalaŭ nia źviedała Rasieja. Admietna, što ŭ peryjad nepu i «biełarusizacyi» (1923—1929) u BSSR — a heta trochi bolš za pałovu ciapierašniaj Biełarusi — «aryštoŭvałasia pryblizna stolki ž — a to i bolš — ludziej, čym u biaźmiežnaj Rasiei», što žychar BSSR «mieŭ šanc być represavanym u 20 razoŭ bolšy, čym žychar Rasiei». Kali b dadać da hetaha ŭkrainskija ličby, dyk vyśvietliłasia b imperskaja sutnaść balšavickaha režymu, jaki pravodziŭ palityku zdušeńnia biełarusaŭ i ŭkraincaŭ bolš žorstkimi metadami, čym caryzm.

Dajučy źviestki pra nacyjanalnuju prynaležnaść achviar teroru, Ł.Marakoŭ nie pakazvaje, što da palakaŭ adnosili i častku biełarusaŭ-katalikoŭ. Tamu padadzienaja ličba (64% achviar teroru ŭ BSSR — biełarusy), na maju dumku, zanižanaja. Adpaviedna pierabolšany adsotak palakaŭ (23%), choć jany znachodzilisia pad asablivaju apiekaju «orhanaŭ», a abvinavačańnie ŭ špijanažy na karyść Polščy było tady banalnaju źjavaju. Jak i ŭ Polščy — abvinavačańnie biełarusaŭ u dziejnaści na karyść SSSR. Darečy, pra zachodnich biełarusaŭ. Na žal, u hetaj pracy nia vyviedziena statystyka teroru ŭ rehijonach Biełarusi, ale možna skazać, što niemałuju ličbu siarod jaho achviar u 1921—1939 h., asabliva ŭ 1932—1938 h., skłali vychadcy z Zachodniaj Biełarusi. I havorka nia tolki pra ludziej nakštałt Ihnata Dvarčanina ci Symona Rak-Michajłoŭskaha.

Mianie daŭno cikaviŭ los vučnia Vilenskaje biełaruskaje himnazii Kuźmy Janela. U siaredzinie žniŭnia 1924 h. himnazisty Janel i Ł.Babrovič (u daviedniku majecca artykuł pra Lavona Babroviča) biez tłumačeńniaŭ byli schoplenyja palicyjaj i žorstka źbityja. U vyniku katavańniaŭ Janel ahłuch na levaje vucha. Tak paviedamlała «Sialanskaja praŭda» 12 kastryčnika 1924 h. U traŭni 1925 h. Anton Łuckievič cytavaŭ u «Biełaruskaj doli» pramovu Janela na pachavańni Alaksandra Zahorskaha — vučnia Polskaje himnazii imia Laleviela, zabitaha padčas trahičnych padziej u hetaj ustanovie. Polskija šavinisty nie dali Janelu skončyć pramovy…

Śled hetaha čałavieka ja znajšoŭ u hazecie «Źviazda» za 28 listapada 1930 h., dzie jon apublikavaŭ artykuł «Suproć nacyjanał-demakratyčnaj idealohii ŭ pytańniach dziaržavy». U artykule vychavaniec VBH hramiŭ Ryhora Parečyna (jaho bijahrama ŭ daviedniku majecca) za artykuł «Idei biełaruskaj dziaržaŭnaści pierad utvareńniem Savieckaj Biełarusi». I voś ciapier z pracy Ł.Marakova ja viedaju: K.Janela byłyja tavaryšy pa partyi rasstralali ŭ traŭni 1934 h. — na niekalki dzion paźniej za A.Sałahuba, vychavanca VBH.

Nieviadomy zastajecca los himnazista Jurki Tarasiuka, zavadatara słynnaha strajku ŭ VBH u lutym 1929 h. Zabastoŭščykaŭ padbuchtorvali kamunisty, abiacajučy im praciah vučoby ŭ BSSR. I Tarasiuk apynuŭsia ŭ Saŭdepii. 18 sakavika 1933 h. jon nadrukavaŭ u «Źviaździe» artykuł «U abručoch kryvavych fašysckich dekretaŭ». Ci nie napatkaŭ jaho los K.Janela i A.Sałahuba?

Asobnaja historyja ludziej ź vioski Starycy (siońnia ŭ Kapylskim rajonie), jakaja dała cełuju hrupu pedahohaŭ: Alaksandra Anichoŭskaha, Adama Michajłavaha Babareku, Piatra Babareku, Symona Kandyboviča, Alesia Kaŭpaka, Mikałaja Mamčyca. Ź imi tavaryšavaŭ Ivan (Janka) Zianiuk z susiednich Rusakoŭ. Usie jany stali aktyŭnymi dziejačami biełaruskaha ruchu, potym — fihurantami roznych «spraŭ»… I kali pra Anichoŭskaha, P.Babareku, Kandyboviča, Mamčyca artykuły ŭ daviedniku majucca, to pra astatnich my viedajem što-kolečy z knihi «Słucki zbrojny čyn…» i skupych uspaminaŭ Mikałaja Ŭłaščyka dy Antona Adamoviča.

Va ŭspaminach M.Ułaščyka, Ant.Adamoviča dy Jaŭchima i Vitaŭta Kipielaŭ sustrakajem ceły šerah imionaŭ, što prachodzili pa spravie «Sajuzu vyzvaleńnia Biełarusi». Bijahramy Adama Mickieviča, Kanstancina Łamaki, Ihnata Saviča dy Ivana Juraškieviča dziakujučy Ł.Marakovu my viedajem, ale Albicki z Narkamziemu, Juzik Baranoŭski, Valerak Vałoha, Aleś Daraševič, Źmicier Duńko, Uładzimier Ziańkovič, Kaciarynič, Korań, Markievič, Muraška, Salanikovič, Ja.Sasinovič (byŭ pry U.Žyłku da apošniaje chviliny, zachavaŭ i pryvioz Ja.Kipielu jahony «Testament»), Kandrat Sialedčyk i P.Tarajmovič zastajucca ludźmi amal nieviadomymi…

Čytajučy ŭ Ł.Marakova pra Ryhora Biarozkina, nie mahu nie padkazać jamu imia paeta Kastusia Šaviela — krytyk ź im siabravaŭ. Vyvučajučy spadčynu A.Łuckieviča, ja b chacieŭ pačytać bijahramy A.Cukiermana, jaki na pačatku 1929 h. uvioŭ termin «biełaruski nacyjanał-fašyzm», byłoha sijanista-sacyjalista Marjasina i jaho tavaryšaŭ Jeruchimoviča dy Šapiry, jakija ŭ vieraśni 1929 h. na schodzie mienskaha haradzkoha partaktyvu tak hramili «nacdemaŭ», što Łuckievič adznačyŭ ich pramovy ŭ Vilni. Ci bijahramu dacenta BDU Słavina, jaki ŭ maskoŭskim druku napadaŭ na kadravuju palityku ŭ BSSR, a razam z eks-«abłaśnikom» dacentam Holmanam atakavaŭ rektara BDU U.Pičetu. Ja ŭpeŭnieny, što ich žyćciovy šlach abarvaŭsia ŭ 1930-ch.

Ale heta pažadańni, a nie pretenzii da aŭtara daviednika. Pretenzii možna było b pradjaŭlać, kali b u sp.Marakova byŭ štat supracoŭnikaŭ, jak u jakim akademičnym instytucie ci dziaržvydaviectvie. U neabalšavickaj Biełarusi niama ŭstanovy kštałtu polskaha Instytutu nacyjanalnaje pamiaci, i jaho funkcyi pierajmajuć pryvatnyja asoby, jakija ŭskładajuć na siabie abaviazki i šukalnikaŭ infarmacyi, i aŭtaraŭ, i redaktaraŭ, i naborščykaŭ… I tamu ich možna nazvać padźvižnikami, a ichniuju patrebnuju nacyi pracu — podźviham.

Leanid Marakoŭ. Represavanyja litaratary, navukoŭcy, rabotniki aśviety, hramadzkija i kulturnyja dziejačy Biełarusi: 1794–1991: Encyklapedyčny daviednik: U 3 t. — Miensk, 2002—2005.

Клас
Панылы сорам
Ха-ха
Ого
Сумна
Абуральна