«Naša Niva»: Ci praŭda, što Radaŭnica — unikalny biełaruski abrad, jakoha niama navat u najbližejšych susiedziaŭ-słavianaŭ?

Taćciana Vałodzina: Mienavita ŭ biełarusaŭ viesnavyja vielikodnyja abrady ŭšanavańnia pamierłych atrymali asablivaje raźvićcio, šmatstajnaść i nadzvyčajnuju tryvałaść. Heta žyvaja i siońnia tradycyja. Što cikava: Radaŭnica i ŭ biełarusaŭ moža być roznaja. U Biełarusi ŭspamin pamierłych i ŭšanavańnie ich pamiaci adbyvajecca nie abaviazkova ŭ nastupny aŭtorak pa Vialikadni. Naprykład, na Paleśsi, navat na Paŭdniovaj Minščynie viesnavy dzień paminańnia prodkaŭ zaviecca Naŭskim (Miortvych) Vialikadniem i śviatkujecca ŭ čaćvier — na čaćviorty dzień paśla Vialikadnia. Naŭi — tak u staražytnaści nazyvali pamierłych.

U niekatorych miaścinach (asobnyja vioski Łahojskaha, Dokšyckaha, Biarozaŭskaha, Bychaŭskaha rajonaŭ) — na mohiłki chodziać na Vialikdzień. Choć carkva heta nie ŭchvalaje: u dzień Uvaskrasieńnia treba radavacca žyćciu.

Tamu toje, što zrabili aŭtorak vychodnym dniom… Dobra, viadoma ž, što ŭšanavali daŭni zvyčaj paminańnia prodkaŭ.

Ale tut jość i momant umiašańnia ŭ tradycyju narodnuju, jaje razbureńnia. Užo i ŭ tych rehijonach, dzie prodkaŭ spradvieku paminali ŭ inšyja dni vielikodnaha tydnia, pačynajuć chadzić na mohiłki ŭ aŭtorak — bo vychodny, mnoha času, dzieci z horada pryjazdžajuć.

«NN»: Zvyčaj pić na mohiłkach na Radaŭnicu — jon spradviečny ci pryniesieny?

TV: Nieabchodnaść «sta hramaŭ» na mahile — sprečny momant.

Heta rehijanalna. Uschodniaja Biełaruś — tam amal paŭsiudna jość tradycyja vypić na mohiłkach hetuju «hramulku». Ale zvyčaj nie novy. Raniej, jak na mahiły jašče nie stavili čarak, ałkahol lili prosta pad kryž. Tak ustaloŭvaŭsia kantakt z pamierłymi šlacham sumiesnaha stałavańnia.

«NN»: Bahaćcie stałoŭ na mohiłkach časam uražvaje.

TV: Tak, navat sałat aliŭje možna pabačyć. Ale treba pamiatać, što Radaŭnica — nie bankiet.

Raniej brali abradavy minimum: čyrvonaje jajka, kavałak bułki i harełku. Akramia bułak va Uschodniaj Biełarusi na mohiłki brali zbožža, krupy. Ich rassypali tam, kab častavać dušy prodkaŭ u vyhladzie ptušak. Dušy ŭ vyhladzie ptušak — heta vielmi archaičnaje ŭjaŭleńnie.

Ideja Radaŭnicy — sumiesnaje z pamierłymi «zastolle».

Jano hruntujecca na idei, što my cełaje, tolki kali my ŭsie razam: i žyvyja, i pamierłyja. Narod, vioska, rod.

«NN»: Zvyčaj jeści na mahiłach možna paraŭnać z pahanskimi tryznami.

TV: U niejkim sensie tak. Najpierš u tym, što heta paminańnie biez žalu. Heta dzień jadnańnia, uspaminaŭ. Śvietły dzień. Zusim na ŭschodzie Biełarusi da hetaha času žyvy pryhožy zvyčaj: mahiły zaściłajuć biełymi abrusami, ručnikami. Heta fantastyčnaje vidovišča: dziasiatki biełych pahoračkaŭ, la jakich źbirajecca razam uvieś viaskovy lud.

Fota Volhi Łabačeŭskaj.

Vioska Studzianiec Kaściukovickaha rajona Mahiloŭskaj vobłaści, 02.05.2006 a 10.00 na Radaŭnicu. Fota etnohrafa Volhi Łabačeŭskaj.

Radnia źbirajecca kala mahiły svajaka, jaki pamior apošnim. Na zasłanuju mahiłu staviać stravy, siadajuć naŭkoła. Raniej brali adnu čarku na ŭsiu vialikuju siamju.

Na Mahiloŭščynie, u Čačerskim rajonie, u pryvatnaści, na Radaŭnicu vodziać karahody.

Karahod — heta nie abaviazkova viasiołyja skoki, jak my časta sabie ŭjaŭlajem. Tam ludzi iduć miž mahiłaŭ, pabraŭšysia za ruki, i śpiavajuć pieśniu strymana-duchoŭnaha sensu, u jakoj viadziecca pra paminańnie dušy.

Sustrakajecca tam i zvyčaj ihrać na «piščykach» — śvistulkach, zroblenych z kary, — prosta na mohiłkach, kali ŭłasna praz huk adbyvałasia simvaličnaje jadnańnie z pamierłymi.

«NN»: Ciapier pra nabližeńnie Radaŭnicy ŭ Biełarusi možna paznać pa masavym źjaŭleńni na kirmašach płastykavych kvietak. Ci raniej nasili na mohiłki kvietki, stužački ci zaviazvali na kryžy?

TV: Kvietki — sučasnaja prydumka. A voś stužki, ručniki, chvartuški nieśli ŭ sabie staražytnuju ideju. Kaliś abnovu dzieciam imknulisia spravić da Vialikadnia. Prodki na tym śviecie, pavodle narodnaha ŭjaŭleńnia, taksama majuć patrebu ŭ novaj adziežy. «Nie maješ abnovy — choć nitačku novuju zaniasi zaviažy — jamu tam abnova budzie», — tłumačyła mnie babula ŭ Dokšyckim rajonie.

«NN»: Čamu Radaŭnica — mienavita ŭ hetyja dni? I jaki sens prodki ŭ jaje ŭkładali?

TV: Tut my nie viedajem napeŭna, možam tolki rekanstrujavać. Čas viesnavoha raŭnadzienstva — heta čas, kali adkryvajecca vyraj. Prylatajuć ptuški, vychodziać źmiei, pračynajecca miadźviedź. U raŭnadzienstva na ziamlu viartajucca i dušy pamierłych, ličyli prodki. Ale niabožčyki mohuć pabyć siarod žyvych abmiežavany čas. Potym jany, kab suśvietnaja raŭnavaha nie parušyłasia, musiać viartacca nazad. Tamu pieršaja niadziela paśla Vialikadnia i nazyvajecca «pravodnaj» — majucca na ŭvazie dziejańni, źviazanyja z vypraŭleńniem dziadoŭ nazad, na toj śviet.

Radaŭnica ŭvachodzić u sistemu Dziadoŭ — paminańnia prodkaŭ, jakoje adbyvałasia ŭ roznych miascovaściach ad troch da siami razoŭ na hod.

Paminali padčas Kaladaŭ, Maślenicy, Sarakoŭ, Trojcy, paśla byli Dziady Piatroŭskija, Michajłaŭskija, Pilipaŭskija, Źmitraŭskija, Asianiny… Z hetym źviazanaja navat prymaŭka: «Kab jašče adzin dzied, dyk zhaleŭ by ŭvieś śviet». Bo kožny raz treba było rabić stoł — i nie aby-jaki.

Na pahanskuju ideju viartańnia prodkaŭ arhanična nakłałasia chryścijanskaja ideja ŭvaskrašeńnia Chrysta. Uvohule, šukać asobna pahanskija elemienty ŭ našych zvyčajach — rezać tradycyju pa žyvomu.

«NN»: Ciapier na Radaŭnicu navat baciuška prychodzić śviacić mahiłki.

TV: Zvyčaj aśviačać mahiły raspaŭsiudžany nie paŭsiul, za dušy pamierłych malilisia pieravažna ŭ carkvie. A hałoŭny sens Radaŭnicy — heta fakt duchoŭnaj sustrečy z prodkami. I materyjalnym uvasableńniem hetaj simvaličnaj sustrečy źjaŭlajecca zastolle.

Darečy, jakraz jaho śviatary ciapier sprabujuć zabaraniać.

Asabliva na ŭschodzie Biełarusi — tam, dzie doŭha nie było cerkvaŭ. Śviatar zabaraniaje pić i jeści na mohiłkach — dyk prychadžanie robiać heta ciškom, jak jon sychodzić. Cikava, što tut narodnaje ŭjaŭleńnie kanfliktuje z zahadami śviatara: «Baciuška zapraščaić, dyk ja nie pastaviła čarku na mahiłu. U śnie prychodzić mužyk i kažać: «Ty mnie ŭžo sto hram paškadavała?»

«NN«: Ci zadumvajeciesia Vy: što budzie paśla taho, jak adyduć apošnija nośbity hetaj falkłornaj śviadomaści? Zastaniecca biaskonca apracoŭvać i pierapisvać raniej sabrany materyjał?

TV: Kožnaj falkłornaj źjavie ŭłaścivaja prahmatyka. Abrady, śpievy — usio heta robicca nie napakaz. Niama ničoha, što nie było b patrebna. Toje, u čym źnikaje patreba, admiraje.

«NN»: Vy majecie na ŭvazie, što žniŭnyja pieśni ciapier nie piajuć tamu, što žyta bolš nie žnuć siarpami?

TV: Tak. Tamu sproba nanoŭ ukaraniać dažynki vyhladaje štučna. A voś ja zaletaś bačyła, jak u Dobrušskim rajonie «vodziać rusałku»…

«NN»: Jakaja moža być prahmatyka siońnia ŭ «vadžeńni rusałki»?!

TV: A voś hladzicie: hod byŭ, kali pamiatajecie, vielmi suchi. Dyk staryja babulki hladziać na abrad i kažuć: vo, paviali rusałku, značyć za kolki dzion pojdzie doždž. I jon, samaje cikavaje, sapraŭdy pajšoŭ!

A jak było cikava nazirać, kali ŭdzielniki «vadžeńnia» — maładyja dziaŭčaty, dzieci, — vyvieŭšy «rusałku» za siało, kinulisia i za siekundu rasškamutali jaje ŭbor, zrobleny z travy i halinak. Kožnamu chaciełasia choć halinku prynieści na svoj aharod — ad miadźviedki, jakaja stanovicca ciapier sapraŭdnaj pošaściu.

«NN»: Vychodzić, na źmienu adnym falkłornym ujaŭleńniam prychodziać inšyja. I chryścijanstva ničoha tut nie paradzić?

TV: A zvyčaj śviacić vierbačku — nie toje samaje? Možna kazać pra prychod Chrysta ŭ Ijerusalim, pra palmavyja haliny, jakimi jaho vitali, — ale chiba ŭ asnovie abradu dla šerahu zvyčajnych abyvacielaŭ nie lažyć žadańnie atrymać mahičnuju reč? Usia naša tradycyja — suplot pahanskich ujaŭleńniaŭ z chryścijanstvam. Na hetym i žyviom.

***

Nazoŭ Radaŭnica (Radunica, Radanica) vielmi archaičny. Niama adzinaha mierkavańnia pra jaho pachodžańnie. Doŭhi čas jaho etymałohiju vyvodzili ad «radavacca» abo «rod». «Rod» — jasna čamu. Na karyść «radasnaj» teoryi śviedčyła toje, što ŭ chryścijanski čas Radaŭnica stała «Vialikadniem pamierłych»: śviatam, prasiaknutym nadziejaj na ŭvaskrašeńnie i viečnaje žyćcio. Adnak mnohija navukoŭcy ličać takoje tłumačeńnie paviarchoŭnym. Klučom da tłumačeńnia słova moža być litoŭskaje słova rauda «płač z hałašeńniem» i raudanė «malitva z płačam i hałašeńniem». Paraŭnajcie, jak heta padobna da słavianskaha «rydańnia».

Abrad paminańnia dziadoŭ pa Vialikadni ŭ nas ź litoŭcami identyčny. Nazoŭ «Radaŭnica» mienš pašyrany na poŭdzień ad Biełarusi.

***

Taćciana Vałodzina

nar. 1968, rodam ź Lepielščyny. Falkłaryst, doktar fiłałahičnych navuk. Pracuje ŭ Centry daśledavańniaŭ biełaruskaj kultury, movy i litaratury Nacyjanalnaj akademii navuk.

Клас
0
Панылы сорам
0
Ха-ха
0
Ого
0
Сумна
0
Абуральна
0

Chočaš padzialicca važnaj infarmacyjaj ananimna i kanfidencyjna?