Praces padrychtoŭki da kananizacyi aŭtara «viartańnia va ŭłońnie pravasłaŭja» ŭnijataŭ, mitrapalita Litoŭskaha i Vilenskaha Iosifa Siamaški pačaŭsia ŭ pačatku hoda. I ŭžo 4 krasavika 2011 Sinod Biełaruskaha Ekzarchata Maskoŭskaha Patryjarchata, zasłuchaŭšy rapart staršyni kamisii pa kananizacyi Biełaruskaj pravasłaŭnaj carkvy archijepiskapa Navahrudskaha i Lidskaha Huryja, pastanaviŭ źviarnucca da patryjarcha Maskoŭskaha i ŭsiaje Rusi Kiryła «z chadajnictvam ab mahčymaści prasłaŭleńnia ŭ abliččy miascovašanavanych śviatych Biełaruskaj Pravasłaŭnaj Carkvy mitrapalita Litoŭskaha i Vilenskaha Iosifa (Siamaški, 1789 — 1868)».

Varta nahadać historyju likvidacyi unii i rolu Siamaški ŭ hetym.

Da kanca ChVŠ stahodździa ŭnijaty składali nie mienš za 80% nasielnictva. Uźniknieńnie carkoŭnaj unii pravasłaŭnych Rečy Paspalitaj i Ryma ŭ 1596 hodzie stała adkazam na adviečnaje biełaruskaje pytańnie pra vybar pamiž Uschodam i Zachadam. Unijackaja carkva pryznała vierchavienstva papy rymskaha i katalickija dahmaty, ale zachoŭvała pravasłaŭnuju abradnaść i zvyčai. Takim čynam prymiralisia vykliki jeŭrapiejskaj kultury i staražytnyja tradycyi, a taksama davaŭsia «naš adkaz» stvareńniu Maskoŭskaha patryjarchata ŭ 1589 hodzie ŭ varožym dziaržaŭnym utvareńni — Maskoŭskim kniastvie.

Uspryniaćcie unii nie było ni prostym i ni chutkim, adnak praz 200 hadoŭ pieravažnaja bolšaść nasielnictva sučasnaj Biełarusi byli spadčynnymi ŭnijatami. Da hetaha času ŭnijackaja carkva mieła tryvałyja pazicyi, sfarmavalisia śpiecyfičnaja relihijnaja abradnaść (svaja, biełaruskaja), asablivy architekturny styl unijackich chramaŭ, ułasnaja sietka navukova-adukacyjnych ustanovaŭ vysokaha ŭzroŭniu ŭ asobie ŭnijackich manastyroŭ (manastyroŭ bazyljanaŭ, Ordena Śviatoha Vasila Vialikaha). Pryniaćcie carkoŭnaj unii spryjała relihijnaj kansalidacyi hramadstva.

U historyi ŭnijackaj carkvy fatalnaj asobaj staŭ Iosif Siamaška.

Iosif Siamaška naradziŭsia 27 śniežnia 1789. Pachodziŭ ź Lipavieckaha pavieta Kijeŭskaj hubierni ź siamji drobnaha šlachcica, jaki staŭ unijackim śviatarom. Skončyŭ Hałoŭnuju duchoŭnuju sieminaryju pry Vilenskim univiersitecie mahistram bahasłoŭja, staŭ śviatarom. U 1822 hodzie jon byŭ abrany ad Łuckaj jeparchii asesaram Rymska-katalickaj duchoŭnaj kalehii ŭ Sankt-Pieciarburhu. U 1827 hodzie Siamaška skłaŭ pa prośbie dyrektara departamienta duchoŭnych spraŭ MUS Kartašeŭskaha dakładnuju zapisku ab stanoviščy ŭnijackaj carkvy. U joj vykazvalisia prapanovy pa «dełacinizacyi» ŭnijackaj carkvy i adnaŭleńni ŭ joj taho, što było ahulnym z pravasłaŭjem. U pierśpiektyvie mieła ŭzmacnić prychilnaść unijackaha nasielnictva da dziaržaŭnaj ułady. Hetaja zapiska dajšła da impieratara i źmianiła los Siamaški, prakłaŭšy jamu darohu da novych karjernych vyšyniaŭ. Mikałaj I zahadaŭ abviaścić jamu carskuju padziaku, uznaharodzić bryljantavym kryžam i pryniać da ŭvahi vykazanyja im idei. Los daŭ 38-hadovamu Siamaška šaniec, i jon zdoleŭ im skarystacca.

Z hetaha času Siamaška staŭ hałoŭnaj asobaj z unijackaha duchavienstva ŭ padrychtoŭcy i realizacyi dziaržaŭnaj palityki ŭ dačynieńni da ŭnijackaj carkvy. Varta adznačyć, što tahačasny kiraŭnik unijackaj carkvy mitrapalit Jazafat Bułhak byŭ stary i spravami praktyčna nie zajmaŭsia. Užo ŭ 1829 hodzie Siamaška byŭ paśviečany ŭ biskupy i staŭ vikaryjem Biełaruskaj jeparchii z pravam znachodžańnia ŭ kalehii ŭ Pieciarburhu.

Pakolki čas haziet i telebačańnia jašče nie nadyšoŭ, pravadnikom dziaržaŭnaj ideałohii siarod masaŭ pavinnaja była vystupać carkva.

Unijataŭ vyrašana było ličyć «sapsavanymi pravasłaŭnymi», jak biełaruskaje nasielnictva — «sapsavanymi ruskimi». Zastavałasia tolki ich vypravić.

Sutnaść dziejnaści Siamaški faktyčna zvodziłasia da arhanizacyi zmovy va ŭnijackaj carkvie, tajemna ad mitrapalita i viernikaŭ, z metaj jaje dałučeńnia da pravasłaŭja.

Mierapryjemstvy ŭ hetym napramku tajemna raspracoŭvalisia ministram unutranych spravaŭ Błudavym z udziełam Siamaški i ažyćciaŭlalisia na miescach pad kantrolem i pry sadziejničańni śvieckich uładaŭ.

U 1833 hodzie razam ź Siamaškam pavodle jaho rekamiendacyi byli paśviečanyja try «nadziejnyja biskupy», jakija tajemna dali piśmovyja abaviazańni ab hatoŭnaści dałučycca da pravasłaŭnaj carkvy. Dvoje ź ich — Vasil Łužynski i Antoni Zubko — stali paplečnikami Siamaški, jaki siažchieŭ zbolšaha ŭ Pieciarburhu (atrymanyja ad jaho rasparadžeńni jany pavinnyja byli źniščać).

U 1835 hodzieu ŭnijat Michaił Babroŭski, navukoviec-słavist suśvietnaha ŭzroŭniu, jaki słužyŭ paśla zvalnieńnia ŭładami ź Vilenskaha ŭniviersiteta parafijalnym śviatarom u miastečku Šarašova, z bolem pisaŭ: «Tyja tolki pierad Hospadam Boham chaj daduć adkaz, jakija ŭmaŭleńniami i abiacańniem pasad abo majontkaŭ schilajuć da hetaha prahnych da ich abo praściakoŭ, nie zvažajučy na sumleńnie miljona prostych ludziej, vyklikajučy siarod ich smutu, a pradstaŭlajučy ŭradu vymušanyja padpiski, padmanvajuć sam urad, byccam dobraachvotna pierachodziać z adnoj viery ŭ inšuju «(Chryścijanskaje čytańnie, 1907, № 12, s. 774).

Pry ŭviadzienni pravasłaŭnych słužebnikaŭ i zbory «padpisak na pravasłaŭje» vyjaŭlalisia niazhodnyja, tak zvanyja «niadobranadziejnyja», dla «pierakanańnia» jakich užyvalisia represiŭnyja miery.

Pra ŭnijackich manachaŭ-bazyljan, jakija byli najbolš adukavanaj i zhurtavanaj častkaj ŭnijackaha duchavienstva, a tamu najbolš niebiaśpiečnaj, ułady «pakłapacilisia» zahadzia, pazbaviŭšy ich niezaležnaha kiravańnia i da 1835 začyniŭšy kala dźviuch tracin manastyroŭ.

Paśla śmierci ŭ pačatku 1838 apošniaha ŭnijackaha mitrapalita padrychtoŭka aficyjnaha dałučeńnia ŭnijackaj carkvy da pravasłaŭja vyjšła na finišnuju liniju. Da hetaha času dziakujučy «čystcy» duchavienstva ŭsie hałoŭnyja pazicyi va ŭnijackaj ijerarchii byli zaniatyja «dobranadziejnymi». 1 śniežnia Siamaška skłaŭ zapisku, u jakoj razhladalisia sposaby «vonkavaha dałučeńnia ŭnijataŭ da pravasłaŭnaj carkvy», jakaja sama pa sabie vielmi pakazalnaja. Siarod nieprydatnych sposabaŭ nazyvalisia patrabavańnie zhody ad unijackich viernikaŭ i sklikańnie sabora ŭnijackaha duchavienstva, bo sabor pavinien byŭ demanstravać adnadušnaść, jakoj nie było. Heta pryviało b da pierachodu ŭ katalictva značnaj častki ŭnijataŭ. Najlepšym sposabam Siamaška ličyŭ padparadkavańnie ŭnijataŭ Śviatomu Sinodu impieratarskim ukazam, zaŭvažajučy: «Kali treba farmalnaje prašeńnie, to i jano moža być padadziena, prynamsi, ad načalnickaha duchavienstva, z tym tolki, kab ciapier ab tym jašče nie było apublikavana» (Zapiski Iosifa, mitrapalita litoŭskaha, vydadzienyja impieratarskaj Akademijaj navuk pavodle testamientu aŭtara, Spb., 1883, t. 2, c. 79 — 80).

Zapisku Siamaški ŭchvaliŭ Mitrapalit Maskoŭski Fiłaret. Jakraz tady ŭ Pieciarburh prybyło prašeńnie na imia impieratara ab abaronie ŭnijackaha vieravyznańnia ad imia 111 śviataroŭ Biełaruskaj jeparchii, pryniataje na schodzie duchavienstva i viernikaŭ u vioscy Carkaŭlany Drysienskaha pavieta, jaki staŭ najbolš značnaj akcyjaj pratestu.

Usiaho nie dali padpiski 421 śviatar i 172 manachi.

1 sakavika 1839 Mikałaj I zahadaŭ Sinodu razhledzieć «Akt» i zrabić adpaviednyja rasparadžeńni. Ukaz Sinoda vyjšaŭ 14 krasavika 1839. Na nastupnuju ranicu kala 1,5 młn unijataŭ pračnulisia pravasłaŭnymi, adnak nie daviedalisia pra heta. U sakretnym dadatku da Sinadalnaha ŭkaza patrabavałasia nie rehistravać jaho i nie publikavać, a abviaščać tolki «dobranadziejnym» paasobku. Biskup Zubko pisaŭ: «…my z nahody pastupleńnia drukavanaha ŭkaza nie rabili nijakaj uračystaści, što mahła b abudzić u prostaha čałavieka dumku, što jany nie byli pravasłaŭnymi, a pačynajuć być imi ciapier. U ich hetaja dumka ŭspychnuła pry pierabudovie cerkvaŭ — pachvalavalisia trochi i supakoilisia» (Pravasłaŭny ahlad, 1881, № 4, s. 746). Takim čynam, fakt aficyjnaha dałučeńnia ŭnijackaj carkvy da pravasłaŭnaj utojvaŭsia ad viernikaŭ i nižejšaha duchavienstva. U čyich ža intaresach tady pravodziłasia hetaja akcyja?

Vyniki

Kali stała viadoma, što ŭnijackaja carkva likvidavanaja pa rašeńni dziaržaŭnaj ułady, bolšaść da taho času niazhodnych śviataroŭ źmiryłasia i dała padpiski ab dałučeńni da pravasłaŭja, ale nie ŭsie. Niazhodnyja zamykalisia ŭ manastyry na miescy abo vysyłalisia ŭ rasijskija hubierni. Dla vysyłki ŭnijackaha duchavienstva pa rašeńni Siamaški ŭ sakaviku 1839 byŭ zasnavany manastyr u Kursku. «Dobranadziejnaść» unijackaj pastvy stała kłopatam śvieckaj ułady, vykarystaŭšy pry nieabchodnaści palicejskija mietady «pierakanańnia», u tym liku cialesnyja pakarańni.

Prymus da pravasłaŭja vyklikaŭ u nastupnyja hady masavaje adčužeńnie ad carkvy i niefarmalny pierachod u katalictva.

Luby achvotny moža aznajomicca z uspaminami samoha mitrapalita Siamaški abo daśledavańniami tych pravasłaŭnych historykaŭ, dla jakich paniaćcie histaryčnaj praŭdy nie było pustym hukam (naprykład, «Apošniaje ŭźjadnańnie z pravasłaŭnaj carkvoj unijataŭ Biełaruskaj jeparchii (1833–1839)» mahistra bahasłoŭja protaijereja H. I. Šavielskaha abo «Historyja ruskaj carkvy» hanarovaha doktara bahasłoŭja Sierhijeŭskaha bahasłoŭskaha instytuta I. K. Smoliča), i pierakanacca, što dałučeńnie ŭnijackaj carkvy da pravasłaŭnaj było vyklikanaje vyklučna palityčnymi pryčynami i nasiła vymušany charaktar. U čym ža zasłuha Iosifa Siamaški pierad Carkvoj?

Źjaŭlajučysia nie durnym čałaviekam, Siamaška razumieŭ, što jaho čakaje los usich pierabiežčykaŭ — być pahardžanym i zdradžanymi, i tymi, chto hetym skarystaŭsia. Razam z prašeńniem ab «uźjadnańni» jon padaŭ impierataru prośbu dazvolić jamu pražyć reštu dzion pryvatnym čynam, ale nie ŭ manastyry, pa-za zachodnimi hubierniami.

Vyhladała b łahična, kali b ideja ŭšanavańnia Siamaški jak śviatoha paŭstała ŭ časy Rasijskaj impieryi, bo zasłuhi jaho pierad caryzmam biassprečnyja. Adnak jana paŭstała ŭ suvierennaj Biełarusi XXI stahodździa.

Asabliva ździŭlaje toje, što pravasłaŭnaja carkva, jakaja pieražyła kašmar balšavickich represij, jakaja zdabyła ŭ vyniku hetaha hurt novapakutnikaŭ, što paciarpieli za vieru, choča pastavić pobač ź imi čałavieka, jaki ładziŭ represii za viernaść relihijnym pierakanańniam.
Клас
Панылы сорам
Ха-ха
Ого
Сумна
Абуральна

Chočaš padzialicca važnaj infarmacyjaj ananimna i kanfidencyjna?