Mikoła Kuprejeŭ.

Mikoła Kuprejeŭ.

Ź siabram, bresckim paetam Michasiom Rudkoŭskim.

Ź siabram, bresckim paetam Michasiom Rudkoŭskim.

Hancavicki rajon.

Hancavicki rajon.

Mikoła Kuprejeŭ (sprava) ź Mikołam Papiekam, padčas uručeńnia "Miadovaje premii". Pružany, 2002.

Mikoła Kuprejeŭ (sprava) ź Mikołam Papiekam, padčas uručeńnia "Miadovaje premii". Pružany, 2002.

Mahiła paeta ŭ Michanavičach.

Mahiła paeta ŭ Michanavičach.

Ź jakoha boku padstupić?

Vaźmu temu «Paety majoj starany».

Dla temy hetaje pavinny być niejkija abmiežavańni ŭ prastory. Hancavicki rajon? Čamu b i nie? Ładny kavałak Słuččyny, cełaja Kruhovickaja vołaść. I kavałak Pinščyny — Chatynickaja vołaść. Dy jašče kusočak Dabrasłaŭskaje vołaści. A raz Dabrasłaŭskaja vołaść, značyć, i Stašany.

Kali ŭžo Stašany, dyk nie Małkavičy. Kali zirniem na mapu Hancavickaha rajona, ubačym, što samy paŭdniovy punkt Hancavickaha rajona, kali nie ličyć majho Zadubja, — Małkavičy, ale jany pavinny sastupić zvańnie samaha paŭdniovaha punkta majoj starany Stašanam, choć jość spakusa dabracca da Jasieldy i papłyści pa joj, zazirnuć u Parečča, Vielaśnicu i Rudku — vioski niezabyŭnaje Ženi Janiščyc, dy ŭsio ž abmiažujemsia Stašanami («sto šan dla Stašan»).

Raz užo Stašany naš paŭdniovy krajni punkt, paŭnočnym abiarem Vostraŭ. (Viedama, jano spakuśliva praz Mašukoŭski les vybracca z Paleśsia da palevikoŭ i dałučyć da našaj starany viosku Leanida Hałuboviča). A samy ŭschodni (ci paŭnočna-uschodni) punkt — vioska Čudzin.

Takim čynam, Čudzin, Stašany i Vostraŭ — krajnija punkty majoj paetyčnaj starany. I Małkavičy nie zabudziem.

Pakul žyvyja śviedki, treba było b pisać bijahrafiju adnaho z paetaŭ majoj starany — Mikoły Kuprejeva.
Voś dla mianie pytańnie: dzie jon raniej pracavaŭ — u Stašanach, Małkavičach ci ŭ Čudzinie. Kali pracavaŭ? Dy my takija — časta bijahrafii pišam, kali i śviedki ŭžo syšli ŭ niabyt.
U 1980-ch, kali rabili Encykłapiedyju litaratury i mastactva Biełarusi, artykuł pra Mikołu Kuprejeva praduhledžany nie byŭ. Jak i pra Alesia Naŭrockaha.
Mała chranałahičnaj kankretyki i na bahatym hancavickim krajaznaŭčym sajcie (učora na im raspačaŭsia tydzień Mikoły Kuprejeva).

Chto voźmiecca pisać detalizavanuju bijahrafiju paeta? Nie viedaju. Tut ža padzialusia nazirańniem.

Dzie b ni pracavaŭ Mikoła Kuprejeŭ u majoj staranie, tam (ci adtul) mieŭsia jašče choć by adzin paet.
Kab nie kazać doŭha pra Čudzin, kožnamu paraju pačytać kazki palešukoŭ u zapisach Sieržputoŭskaha. Kolki tam paezii! A kali brać naš užo čas,
u Čudzinie naradziŭsia i ŭ Čudzinskaj škole, dzie pracavaŭ Mikoła Kuprejeŭ, vučyŭsia paet Aleś Kasko. Na chutary Zaprapaść pad Małkavičami naradziŭsia, a ŭ Małkavickaj škole, dzie pracavaŭ Mikoła Kuprejeŭ, vučyŭsia paet Ivan Łahvinovič. U Stašanach, dzie pracavaŭ Mikoła Kuprejeŭ, naradziŭsia i vučyŭsia paet Anatol Šuško
. Jość u Mikoły Kuprejeva vierš, pryśviečany žycharam Vostrava, i vierš pamiaci samaha znakamitaha «astravicianina» — paeta Michasia Rudkoŭskaha.

Pišučy pra Mikołu Kuprejeva, nie mahu nie zhadać jašče dvuch paetaŭ, nadzielenych, jak i jon, talentam prazaika.

Nie mahu nie zhadać Michasia Stralcova i Alesia Naŭrockaha. Ź imi Mikołu Kuprejeva jadnaje nie tolki miesca naradžeńnia (Uschodniaja Biełaruś), ale j hod naradžeńnia — 1937.

Tak zdaryłasia, što

jany, narodžanyja ŭ hod Vialikaha teroru, byli ŭ šerahu razburalnikaŭ sacyjalistyčnaha realizmu ŭ našaj litaratury. Michaś Stralcoŭ — praź viernaść kłasičnym zapavietam i kanonam, Aleś Naroŭcki — praz adsutnaść tutejšaj litaraturnaj vyvučki i niaŭpisanaść u tutejšuju paetyčnuju «škołu», Mikoła Kuprejeŭ — praź ledź nie demanstracyjnaje vyjaŭleńnie svajho Ja, praz vyklik tatalizujučamu kalektyvizmu.

Niechta ź bijohrafaŭ, historykaŭ litaratury, pišučy pra ahulnaje i indyvidualnaje ŭ tvorčaści troch piśmieńnikaŭ 1937 hoda naradžeńnia, napiša pra ich dramatyčny los, nieŭładkavanaść, apryčonaść. I pra toje, što

ich žyćciovaja drama spałučałasia (a ŭ vypadku Alesia Naŭrockaha i spałučajecca), jak ni paradaksalna, z pryžyćciovym pryznańniem ich talentu.

Tut ja pierachodžu da temy ŭspryniaćcia tvorčaści Mikoły Kuprejeva krytykaj, kalehami. Budučamu bijohrafu nielha budzie abyści i pytańnie pra toje, jak jana, krytyka, uzdiejničała na tvorčaść, na asobu piśmieńnika.

U tyja 60-ja hrech było žalicca na adustnaść uvahi da debiutantaŭ. Pieršy zbornik Mikoły Kuprejeva nie byŭ vyklučeńniem. Svaje recenizii Ściapan Haŭrusioŭ, Uładzimir Hniłamiodaŭ, Chviedar Žyčka, Alaksiej Majsiejčyk i Valancin Taras źmiaścili ŭ «Čyrvonaj źmienie», maskoŭskim časopisie «Družba narodov», časopisie «Połymia», bresckaj abłasnoj haziecie «Zaria» i časopisie «Maładość». Viedama, było b cikava supastavić tahačasnyja acenki paasobnych vieršaŭ paeta z tym, što na pačatku XXI stahodździa było vybrana dla antałohii «Ja chacieŭ vam skazać...», jakaja vyjšła ŭ sieryi «Biełaruskaja paezija XX stahodździa», ale abaviazkova treba adznačyć, što vodhuki na pieršuju knihu byli prychilnyja zyčlivyja. Chiba što dysanansam prahučała słova Uładzimira Varno (chto pamiataje takoha aŭtara?) u haziecie «Litaratura i mastactva». Dyj tuju recenziju, pa-mojmu, nielha adnieści da razradu ahłabielnaj krytyki. Ci ja nie maju racyi?

I ŭsie ž, pytańnie:

čamu, niahledziačy na prychilnaje ŭpryniaćcie jaho pieršaha zbornika amal usimi recenzientami, čamu, niahledziačy na zyčlivaje staŭleńnie da jaho i Janki Bryla, i Uładzimira Kaleśnika, i inšych litarataraŭ starejšaha pakaleńnia, čamu, niahledziačy na dobruju čytackuju recepcyju, Mikoła Kuprejeŭ na doŭhi čas zastaŭsia na marhinesie litaraturnaha žyćcia?
Jon nie byŭ, jak Aleś Naŭrocki, dysidentam. Navat naadvarot: u niečym jon byŭ zvyčajny saviecki čałaviek. Ale ž niešta zaminała jamu ŭpisacca, jak Michasiu Rudkoŭskamu ci Michasiu Stralcovu, u bieraściejskaje ci ŭ mienskaje litaraturnyja koły, niešta ž nie davała jamu vyjści sa statusu sielskaha nastaŭnika i supracoŭnika rajhaziety. Heta davoli składanaja daśledčyckaja tema.

U kožnaha piśmieńnika jość kali nie adaratary, dyk siabry. Jany, siabry, dapamahli ŭ svoj čas viarnucca ŭ litaraturnaje rečyšča Michasiu Stralcovu, jaki pad kaniec svajho karotkaha žyćcia ŭraziŭ nas zbornikam-šedeŭram «Moj śviecie jasny». Vasil Siomucha, jakomu (jak redaktaru) pierapała ad adnaho krytyka za pieršy zbornik Alesia Naŭrockaha, u 1990-m uziaŭsia redahavać jaho treci zbornik — «Pakaleńni i papiališčy». I heta było viartańniem Alesia Pilipaviča ŭ litaraturu. (Adznaka času: ja nie znajšoŭ nivodnaje recenzii hetaje knihi, jak, zrešty, i druhoje knihi vieršaŭ Mikoły Kuprejeva «Pravincyjnyja fantazii», što vyjšła ŭ 1995 hodzie.)

Litaraturnamu «reniesansu» Mikoły Kuprejeva paspryjała ŭvaha da jaho Leanida Hałuboviča, jaki z ułasnaha dośviedu viedaŭ, što za biada napatkała čałavieka.
Sam pazbyŭšysia biady, jon spahadaŭ čałavieku, jaki nie znajšoŭ siły voli pazbycca jaje i ciarpieŭ praz heta ad chvarobaŭ. I pryjšoŭ jamu na dapamohu. U tym, što ŭ druku 1990-ch hadoŭ źjavilisia tvory Mikoły Kuprejeva, što vyjšli jahonyja knihi paezii («Pravincyjnyja fantazii») i prozy («Paleskaja elehija»), a taksama ŭ tym, što paśmiarotna jahonyja vieršy apublikavanyja ŭ zborniku «Ja chacieŭ vam skazać...», — niemałaja zasłuha Leanida Hałuboviča (voś čamu mnie zachaciełasia bačyć jaho ŭ majoj paetyčnaj staranie).
Byli ŭ Mikoły Siamionaviča i inšyja spryjalniki, jakija nie machnuli na jaho rukoju, nie adcuralisia jaho. I pra heta, spadziajusia, z naležnaj uvahaj i taktoŭnaściu napiša budučy historyk litaratury,
jakoha zacikaviać losy paetaŭ majoj starany i piśmieńnikaŭ, jakija naradzilisia ŭ 1937-m.

25 maja 2012 h.

v. Zadubje Hancavickaha rajona

* * *

Mikoła Kuprejeŭ naradziŭsia ŭ vioscy Jamnaje (ciapier Rahačoŭski rajon Homielskaj vobłaści) ŭ siamji nastaŭnika. U 1943 nacysty aryštavali jaho baćku i zabili maci. U 1947 Mikoła z baćkam pierajechali na Bieraściejščynu, u viosku Pieski Biarozaŭskaha rajonu, a ŭ 1953 — u viosku Michnavičy Ivacevickaha rajonu. Vychoŭvaŭsia mačychaj.

Skončyŭ Ivacevickuju siaredniuju škołu (1957), fakultet biełaruskaj i rasiejskaj movy i litaratury Bresckaha piedinstytuta (1962).

Pracavaŭ u Čudzinskaj i Małkavickaj siarednich škołach Hancavickaha rajona, u škołach Ivacevickaha i Lachavickaha rajonaŭ, u redakcyi lachavickaj rajonnaj hazety «Budaŭnik kamunizmu». U 1988 pierajechaŭ u viosku Papialova Pružanskaha rajona, vykładaŭ u bazavaj škole historyju. Tut vyjšaŭ na piensiju z pryčyny chvaroby.

Siabra Sajuza biełaruskich piśmieńnikaŭ (1994). U 1996 zbornik vieršaŭ «Pravincyjnyja fantazii» byŭ vyłučany na atrymańnie Dziaržaŭnaje premii imia Janki Kupały i adzinahałosna padtrymany na hałasavańni. Adnak u samy apošni momant pieramoha Mikoły Kuprejeva była skasavanaja za iraničnuju zhadku Łukašenki ŭ vieršy «Sustreča z K. Krapivoj u 1993 hodzie». Zamiest hetaha paet atrymaŭ premiju Sajuza piśmieńnikaŭ imia Arkadzia Kulašova i adnapakajovuju kvateru ŭ Pružanach.

Paśla vydańnia apovieściaŭ «Dziciačyja hulni paśla vajny» (1995) i «Na vulicy Karła Marksa z paetam» (1997), jakija vyznačalisia nadzvyčajnaj ščyraściu ŭ adnosinach da siabie i svaich rodnych, baćka admaŭlaŭsia puskać Mikołu ŭ rodnuju chatu padčas jahonych vizitaŭ na radzimu. Mikoła Kuprejeŭ vymušany byŭ nočyć u kacielniach, dzie pracavaŭ jaho školny siabra.

Apošnija hady žyćcia pravioŭ u Pružanach. Pamior u domie sastarełych u pasiołku Lasny Baranavickaha rajona. Pachavany ŭ Michnavičach (pieradmieście Ivacevičaŭ). Na jahonym nadmahilli vybityja słovy ź vierša «O, ja mnoha chacieŭ vam skazać…».

Pavodle "Vikipedyi"

Vieršy Mikoły Kuprejeva

Zaklaćcie

Z trybuny syšli,
na rukach mnie raźbili łancuh,
na nahach – kajdany
i zamok źniali z vusnaŭ.
Skazali:
“Idzi z płuham u pole svajo,
z kasoj – u svoj łuh.
Śpiavaj i kryčy
što chočaš
na movie svajoj biełaruskaj”.

Znoŭ na trybuny ŭzyšli.

A sami ž
ruki maje advučyli arać i kasić,
nohi – šyroka i volna chadzić haścincam,
źviazali svabodu pa-svojmu dumać i žyć
i rodnaje słova kazać,
i malicca-chryścicca.

Prašu:
znoŭ na ruki łancuh padać,
vusny zamknuć i nohi skavać kandałami,
zaciahnuć na Niezaležnaści plac –
pasadzić tam
pad tymi nahami.
Ctanu kamienny j chałodny, jak jon.
Budziecie tut śviatkavać svaje śviaty –
čorny ŭ jaho nie kidajcie praklon,
u vyradžeńni svaim
ja byŭ sam vinavaty.

Z historyi Padniaproŭja

U travie načnoj la Rahačova
radzimickija dzieŭki tak kryčali.
Na ziamli Mikoły Surnačova
ich krasu žaŭniery ŭ hraź taptali.

Radzimičy ich čuli ŭ Rahačovie,
i habrei rahačoŭskija ich čuli,
i cyhany kudłatyja ŭ Zbarovie,
što la Dniapra na vohniščach načujuć.

Jak noč pajšła svajoj darohaj
i na Judzieju pamalilisia habrei,
u Turskim lesie loh Ivan Kuprejeŭ,
i piŭ vino z turynaha jon roha.

A dzieŭki niedzie płakali, kryčali,
Varšavie ž i Maskvie było ŭsio roŭna.
Rasiejska-polskija žaŭniery ich taptali —
paśla ŭžo j prodku tvar ździaŭbli varony.

Žančyna

Vačami pazvała pad dreva hustoje,
abniała, całavała,
pajšła z-pad dreva na svoj padvorak,
paklikała pieŭnia, a kury za im,
sypanuła im prosa z padołu,
jaki trymała vysoka ŭ ruce,
ahaliŭšy biełyja nohi,
znajšła ŭ krapivie pad ścianoju
maleńkuju łastaŭku,
pasadziła nazad u hniazdo,
znoŭ pad dreva pryjšła,
pacałavała;
śmiejučysia, parvała na šyi karali,
kinuła ŭvierch —
raśćvili ŭ niebie zorki,
adšturchnuła, šapnuła: "Idzi".

* * *

Vyjšła z bałota
ŭ vianku z žuravinaŭ čyrvonych
i biełych tumanaŭ.

Vyjšła ź lesu
ŭ vianku z bahulniku horkaha,
jadłoŭcu kalučaha.

I sama paciahnuła siabie za kosy
znoŭ u les i bałota —
biełaruskaja naša svaboda.

Pavodle "Dziejasłova"

Клас
0
Панылы сорам
0
Ха-ха
0
Ого
0
Сумна
0
Абуральна
0