Jak u Viciebsku z-pad nosu milicyi skrali biust Suvorava 30

Aŭtar: Źmicier Pankaviec, foty Siarhieja Hudzilina

Apošniaja letniaja noč 1998 hoda. Takija nočy, jak była tady ŭ Viciebsku, pryniata nazyvać vierabjinymi, bo nieba až da ranku pracinali małanki. Ranicaj 1 vieraśnia rabotniki miascovaha vajenkamata sa ździŭleńniem pabačyli, što z pastamienta, jaki stajaŭ nasuprać budynku, źnik biust rasijskaha hienieralisimusa Suvorava.

Na tym miescy była znojdzienaja zapiska: «U 1794 hodzie Suvoraŭ utapiŭ u kryvi paŭstańnie biełarusaŭ za niezaležnaść… Pomniki Suvorava ŭ Biełarusi — heta hańba biełaruskamu narodu». Hipsavy pomničak, chaj i niahiehły na vyhlad, važyŭ bolš za 300 kiłahramaŭ. Zvyčajny čałaviek nie padymie takuju masu, pracavała ci hrupa ludziej, ci padhaniali transpart.

Kafe «Hraf Suvorov'»

Biust na hetaj vulicy źjaviŭsia jašče ŭ 1952 hodzie. Imia skulptara historyja nie zachavała. Ničym nie admietny pomnik, u samim Viciebsku Suvoraŭ nikoli nie byŭ. Hazieta «Svabodnyja naviny» padličvała, što pa stanie na 1998 hod vulicy Suvorava byli ŭ 35 haradach Biełarusi i 24 pasiołkach, 23 kałhasy nasili jaho imia.

Z taho času prajšło ŭžo 20 hadoŭ, a vulica pa-raniejšamu nosić imia rasijskaha pałkavodca. «Ja nie mahu pa joj chadzić, nibyta pa kalena ŭ kryvi idzieš, — raskazvaje stary viciabčuk Barys Chamajda. — Kali treba kudyści ŭ toj bok prajści, to idu pa vulicy Lenina, i toje nie tak brydka. Kaliści mienavita pa Suvorava dazvalali šeści apazicyi, ja na ich nie chadziŭ».

Za staršynstvam u Viciebskim abłvykankamie Alaksandra Kosinca vulicu zrabili piešachodnaj. Vajenkamat pieranieśli, a na jaho miescy siońnia pracuje kaviarnia «Hraf Suvorov'». Viadoma, što biust nikudy nie dzieŭsia, jaho krychu adrestaŭravali ŭ 2008 i viarnuli na raniejšy pastamient.

Adrazu pa susiedstvie znachodzicca Kastryčnicki RAUS, a za roham — pryhožy pałacyk abłasnoha ŭpraŭleńnia KDB. Usio hranična blizka i ščylna. Siońnia b tut natykali videakamier, ale ŭ toj čas pra ich jašče mała čuli, tamu i stała mahčymym dziorzkaje vykradańnie Suvorava.

Viciebski abłasny KDB.

U vyniku zatrymanyja byli troje siabraŭ supołki Narodnaha Frontu «Vybar» Uładzimir Pleščanka, Barys Chamajda i Juraś Karpaŭ.

Lehiendarny Chamajda

Barys Chamajda.

Z Barysam Chamajdam sustrakajemsia la tak zvanaha «siniaha doma», jaki ŭžo daŭno nie sini. Apošnija 20 hadoŭ Barys Chamajda amal štodnia staić tut, raspaŭsiudžvaje niezaležnyja vydańni, razmaŭlaje ź ludźmi. Kolki razoŭ jaho sprabavali vycisnuć z centra horada, zatrymlivali, aryštoŭvali (sumarna adsiadzieŭ bolej za 100 sutak), ale Chamajda niaźmienna i niazłomna vychodziŭ i vychodziŭ siudy znoŭ.

Na hetym miescy Barys Chamajda pikietuje ŭžo bolš za 20 hadoŭ.

«Hetaje miesca pieršy adkryŭ Vałodzia Pleščanka ŭ 1992 hodzie, kali my źbirali podpisy za adstaŭku prasavieckaha Viarchoŭnaha Savieta. Mianty mnie časam kažuć: «Pierajdzi na inšy bok darohi, tam ciabie čapać nie budziem». Nie, dla mianie hetaje miesca namolenaje, nie sydu navat, kali kamiani buduć lacieć», — kaža spadar Barys.

Chamajda naradziŭsia ŭ Viciebsku, pa adukacyi juryst, pracavaŭ u sudach, u jurydyčnym adździele Viciebskaha abłvykankama, jeździŭ na zarobki ŭ Ciumień, na zaroblenyja tam hrošy zarehistravaŭ hazietu «Vybar».

Apošnija čatyry hady letam Chamajda amal nie byvaje ŭ Viciebsku — usio ŭ pilihrymkach. Za hetaje leta jon paśpieŭ paŭdzielničać u piaci pilihrymkach, prajšoŭ 550 kiłamietraŭ, dabraŭsia až da Ivacevičaŭ. 70-hadovy Chamajda — najstarejšy ŭdzielnik takich chadžeńniaŭ. Za dzień časam davodzicca prajści i pa 45 kiłamietraŭ. «Mnie heta prynosić radaść, z takoj kolkaściu ludziej znajomišsia ŭ darozie».

Da viery Barys Chamajda pryjšoŭ adnosna niadaŭna, paśla śmierci maci, da hetaha byŭ pierakananym ateistam. Spačatku pryjšoŭ da pratestantaŭ, ale nie ŭtrymaŭsia ŭ ich praz ruskuju movu, ciapier źjaŭlajecca prychadžaninam unijackaj carkvy.

«Mianie raniej pastajanna zatrymlivali padčas «Słavianskaha bazaru», kali siudy hety ź Minska pryjazdžaŭ. A ciapier ja zaŭsiody ŭ pilihrymkach u hety čas. Darečy, ja ž ni razu ŭ amfiteatry i nie byŭ. Skazaŭ, pakul tut «Słavianski bazar», a nie «Biełaruski kirmaš», to nahi majoj tut nie budzie», — raskazvaje spadar Chamajda.

Na im bieły lniany kaścium, na šyi matlajecca padvieska z Pahoniaj, a na ruce branzalecik «Ja lublu Isusa». Dla Viciebska dyj dla ŭsiaho biełaruskaha ruchu za hramadzianskija i nacyjanalnyja pravy Chamajda — lehiendarnaja postać.

«Pakul vas čakaŭ, čytaŭ na mabilniku «Chartyju», praz «Opieru» ŭ mianie ŭsio adčyniajecca. A voś kampjutara, na žal, nie maju. Raniej nie kuplaŭ, kab apisali za štrafy, a ciapier i niama za što», — raskazvaje spadar.

Załaty čas Mirona

Što ŭjaŭlaŭ saboj Viciebsk 1998 hoda? Heta byŭ samy zorny čas słavutaha Mirona. Z zajzdrosnaj pieryjadyčnaściu hety «načny supiermien» vyviešvaŭ bieł-čyrvona-biełyja ściahi na samych ciažkadastupnych miescach — administracyjnych budynkach, kominach zavodaŭ. 14 maja 1998 hoda bieł-čyrvona-bieły ściah na niekalki hadzin załunaŭ nad Viciebskim abłvykankamam. Adbyłosia heta ŭ hadavinu refierendumu pa simvolicy.

U astatnim biełaruskaha ŭ žyćci horada było niašmat. «Ludzi byli tady bolš prarasiejskimi. Kali Łukašenka pryjšoŭ da ŭłady, to viciablanie kidalisia na nas z bojkami, nie davali stajać. U 1996 hodzie natoŭp nakinuŭsia na nas, parvali haziety. Z nami byŭ taki Jura Maroz, jaki paśla emihravaŭ u Čechiju, jon kryčaŭ: «Supakojciesia, vy ž ludzi!» — raskazvaje Barys Chamajda.

«U 1998 ja b nie moh vyjści spakojna z Pahoniaj. Ciapier — inšaja sprava. Moža, apošnija hadoŭ piać spakajniej stała. My ž ahitavali suprać Łukašenki, a ciapier niekatoryja padychodziać da mianie i kažuć: «Dzied, ty mieŭ racyju».

«My leźli na ražon»

U palityčnym žyćci Viciebska vyłučałasia Rada «Vybar» Biełaruskaha Narodnaha Frontu «Adradžeńnie». Kiravaŭ joj Uładzimir Pleščanka, Barys Chamajda byŭ jahonym namieśnikam, a Juraś Karpaŭ uvachodziŭ u radu.

«My nie pryznali łukašenkaŭskaj Kanstytucyi. My nie brali nijakich dazvołaŭ, zvarotaŭ, usio rabili ŭ javačnym paradku. Treba pikiet — budzie pikiet. My leźli na ražon», — zhadvaje Chamajda.

Arhanizacyja nazyvałasia «Vybar», bo isnavała adnajmiennaja hazieta. Cikavy fakt, ad 1991 da 1997 ofis «Vybara» Chamajdy znachodziŭsia ŭ pamiaškańni dziaržaŭnaj haziety «Viciebski rabočy».

«U 1991 hodzie ja pajšoŭ u abłvykankam da staršyni Uładzimira Kułakova. Tady tam dźviery ledźvie nie nahoj možna było adčyniać. Kažu jamu: «My zaniali dva pakojčyki ŭ redakcyi haziety «Viciebski rabočy». Jon kaža: «Siadzicie tam». Nie dadumaŭsia, što papiery treba było padpisać», — raskazvaje Chamajda.

Vyhnali «Vybar» adtul tolki ŭ 1997 hodzie, kali hazieta nadrukavała słavuty vierš Słavamira Adamoviča «Ubiej priezidienta». Tady ž suprać Chamajdy i Pleščanki zaviali pieršuju kryminalnuju spravu, a ŭ Pleščanki zdaryŭsia ŭžo druhi infarkt.

«Pryjšli kazaki, adkul jany ŭzialisia ŭ Viciebsku ja nie viedaju, jany mianie vyciahvali hvałtam. Ja prykavaŭsia da batarei łancuhami, a jany nie bačyli i paciahnuli, ledźvie ruku nie adarvali. A potym piłačkaj raśpiłavali i vynieśli prosta ŭ kreśle mianie», — praciahvaje apovied surazmoŭca.

ČP abłasnoha maštabu

«Heta ž było ČP abłasnoha maštabu. Jak tak? Pomnika niama! Piarepałach byŭ vielmi mocny. Sabrałasia ŭsia milicyja, KDB. Adrazu pačalisia śledčyja dziejańni», — uspaminaje Barys Chamajda. Jon ličyć, što na ich vyjšli, bo jany byli samymi aktyŭnymi ŭ horadzie.

U vyniku zatrymanyja byli 50-hodovyja Uładzimir Pleščanka i Barys Chamajda, a taksama 34-hadovy Juraś Karpaŭ. Apošnich dvuch nie pratrymali ŭ kamiery i sutak, a voś suprać Uładzimira Pleščanki było vystaŭlena abvinavačvańnie. Sprava ŭ tym, što ŭ jaho nibyta znajšli abutak, ślady ad jakoha byli adpaviednyja tym, što znajšli la pustoha pastamienta.

«Apieratyŭna praviedzienaje rasśledavańnie vyjšła na kankretnych vykanaŭcaŭ. Imi akazalisia troje sumna viadomych subjektaŭ z BNF, adzin ź jakich užo znachodziŭsia na kazionnym zabieśpiačeńni. Padobna, što voś takim čynam jany vyrašyli nahadać horadu i śvietu pra svajo isnavańnie, a zaadno i hrošykaŭ zarabić. Spadaram, pa ŭsim bačna, ciapier daviadziecca pasiadzieć. Chłopcam nie chočacca na nary, tamu jany šukajuć dobraha advakata. Chacia z hetaj spravaj moža spravicca navat praktykant, varta tolki zvadzić «zmaharoŭ» da psichijatra. Što datyčycca biusta vialikaha ruskaha pałkavodca, to jon paśla nievialikaj restaŭracyi zojmie svajo miesca na pastamiencie. Vivat, Alaksandr Vasiljevič!» — pisała ŭ toj čas hazieta «Viciebski rabočy».

Suprać Pleščanki była zaviedzienaja kryminalnaja sprava pa artykułach KK 225 «Źniščeńnie ci paškodžańnie historyka-kulturnych kaštoŭnaściaŭ» i 87 «Kradziež majomaści». Praŭda, u chutkim časie artykuł 87 KK byŭ admienieny, bo biust byŭ vyrableny nie z kaštoŭnaha mietału, ale Pleščanku vystavili abvinavačańnie pa art. 201 č. 2 KK «Złosnaje chulihanstva».

Dzie hałava Suvorava?

«Mnie zapomniłasia, jak mient padčas pieratrusu adčyniaŭ šafki i pytaŭsia: «I dzie ty schavaŭ hałavu Suvorava?» Heta ž nie ihołka, dzie ja schavać moh», — śmiajecca Barys Chamajda.

Kali stała zrazumieła, što Pleščanku nie adpuściać tak chutka, jak jahonych paplečnikaŭ, to praz paru dzion u dvarach la vulicy Suvorava znajšoŭsia toj samy biust, da jaho była prymacavanaja cydułka ad Mirona, u jakoj jon zaklikaŭ nieadkładna vyzvalić Uładzimira Pleščanku. «Tak, Miron maje dačynieńnie da spravy», — chitra ŭśmichajecca Barys Chamajda.

«Mironaŭ šmat, ale jość adzin, ź jakoha ŭsio pačałosia. Čas išoŭ, niechta fizična nie moh zrabić raniejšaje, źjaŭlaŭsia novy Miron. Jość karcina Maračkina «Miron», prypavieść u Bykava «Miron». Chaj heta budzie lehienda na stahodździ. Niama značeńnia, chto taki Miron. Ale, mahčyma, niekali ŭsie daviedajucca», — praciahvaje jon.

Jon addaŭ siabie Biełarusi

Uładzimira Pleščanki nie stała 20 maja 2006 hoda. Jamu było 58 hadoŭ. Nie vytrymała serca. Pamior na leciščy ŭ Varonach Viciebskaj vobłaści — tam ža, dzie i naradziŭsia. Barys Chamajda, kali daviedaŭsia pra heta, pajšoŭ u Varony pieššu, usie 15 kiłamietraŭ.

«Vałodzia naradziŭsia i žyŭ u dziacinstvie u Varonach. A ja ŭ 1962 hodzie, kali maci damoviłasia z małočnicaj z Varonaŭ, pravioŭ u toj vioscy ŭsio leta. Moža, ja i bačyŭ hetaha pacanionka Vałodziu tady. A potym paznajomilisia ź im u «Viciebskim haradskim kłubie vybarcaŭ», a blizka pačali pracavać z 1992 hoda. Oj, ciažka jamu dałosia SIZA. Jon mocny ducham čałaviek, pieražyŭ», — zhadvaje Chamajda. Tady ž Pleščanku zvolnili z pracy — jon byŭ inžynieram na zavodzie «Manalit». Žyŭ za košt taho, što vyroščvaŭ na leciščy.

Ihar V. pierasioksia z Uładzimiram Pleščankam u źniavoleńni, jon nie choča zhadvać pra toj turemny pieryjad, ale, kali čuje proźvišča Pleščanka, to adrazu zhadžajecca sustrecca.

Ihar siadzieŭ u SIZA razam z Uładzimiram Pleščankam.

«Jon skazaŭ, što padazrajecca ŭ skradańni pomnika Suvoravu. Pytańni ž nichto zadavać nie budzie, bo heta nieprystojna i vyklikaje šmat padazreńniaŭ. Jon takoj biełaj varonaj byŭ, razmaŭlaŭ z usimi tolki pa-biełarusku, raskazvaŭ pra historyju. Šmat z kim spračaŭsia, svaryŭsia. Havaryŭ i pra samoha Suvorava, što heta kat i zabojca. Ź ciaham času heta ŭsio prarasło i ŭva mnie. U kałonii ja znajšoŭ knihu «Dvoje ŭ historyi», dzie była historyja Biełarusi ad Mindoŭha da Rečy Paspalitaj. Tady i staŭ zhadvać słovy Pleščanki. Pa vyzvaleńni stali siabravać. Heta mužny čałaviek, jon addaŭ siabie Biełarusi. Stajać u horadzie, kali na ciabie kidajucca — heta ciažka. Serca, niervy. Maja žonka ŭ 2001 źbirała podpisy za Domaša, dyk navat na jaje kidalisia ź viłami. A tut ludzi vychodzili z płakatami «Rasija, ruki preč ad Biełarusi», — raskazvaje Ihar.

«Nie chvalujsia, bulbu vykapali»

U bahatym chatnim archivie Jurasia Karpava lažyć cydułka, jakuju Barys Chamajda pieradavaŭ u turmu Uładzimiru Pleščanku. Tam pra partyjnyja spravy, pra pryznačeńnie Prymakova premjeram Rasii, a jašče kranalny podpis: «Nie chvalujsia, bulbu ŭ Varonach vykapali».

Chamajda i Pleščanka, choć i byli paplečnikami, ale byli absalutna roznymi ŭ svaich tempieramientach. Zavadny, vybuchny, bieskampramisny Pleščanka i rachmany, spakojny, dypłamatyčny Chamajda.

«Jon nie moh ciarpieć, niervavaŭsia. Ja kazaŭ: «Vałodzia, supakojsia, ty ich nie pierarobiš». Jon vybuchovy čałaviek. Ale hałava pracavała jak kampjutar. U krytyčnych momantach jon praličvaŭ usio imhnienna. Byŭ vypadak, kali Miron paviesiŭ ściah na kominie CEC. Ale achova zatrymała Mirona. I tut spracavaŭ Pleščanka, jon źjaviŭsia i zrabiŭ usio, kab Miron moh źniknuć, źbiehčy. Jany nie zmahli paznać Mirona, bo ŭ jaho była chustka na tvary», — uspaminaje Chamajda.

Z Suvorava pačaŭsia Alhierd

Juraś Karpaŭ ad 1992 hoda źjaŭlajecca indyvidualnym pradprymalnikam, vydavaŭ hazietu «Ład». Ciapier dastaŭlaje drukavanuju pradukcyju ŭ viciebskija ofisy. Da nas jon padjazdžaje na rovary, da jakoha prymacavany nievialički bieł-čyrvona-bieły ściah.

Juraś Karpaŭ.

Na bolšaść pytańniaŭ pra akaličnaści toj spravy Karpaŭ, jon ža paet Juraś Kasič, adkazvaje: «Nie pamiataju». Zatoje pakazvaje šmatlikija archiŭnyja materyjały pa toj spravie. Da Karpava pa śmierci Pleščanki pierajšoŭ archiŭ niabožčyka.

«Ja ŭziaŭ u ruki płakat «Svabodu Uładzimiru Pleščanku» i pajšoŭ prosta na terytoryju Kastryčnickaha suda. Mianie zatrymali i aryštavali na 10 sutak», — zhadvaje Karpaŭ.

Admietna, što mienavita tady naradziłasia ideja ŭviekaviečyć u Viciebsku pamiać vialikaha kniazia litoŭskaha Alhierda. Hrupa hramadzian siarod jakich byli krajaznaŭca Michaił Paŭłaŭ, kiraŭnik Viciebskaha BNF Vasil Šałuchin, archieołah Ihar Ciškin, źviarnulisia da staršyni Viciebskaha harvykankama z prośbaj ab adkryćci pomnika Alhierdu. U 2014 hodzie taki pomnik sapraŭdy byŭ adkryty.

Pomnik Alhierdu ŭ Viciebsku.

Miron skraŭ jašče šyldu

«Dla Rasii Suvoraŭ, moža, nacyjanalny hieroj. Dla nas jon kat. Jon zaliŭ kryvioj našu krainu. Mienavita takaja matyvacyja była ŭ Mirona», — kaža Barys Chamajda.

U sudzie, jaki adbyŭsia pry kancy sakavika 1999 hoda ničoha nie paćvierdziłasia. Abvinavačańnie nie zmahło dakazać vinu Uładzimira Pleščanki. «Nie tyja boty byli, jany nie pasavali da nahi Pleščanki, jany byli takimi ahramadnymi, što ŭ zale ŭsie śmiajalisia». U vyniku Pleščanku i nie apraŭdali, i nie asudzili, spravu adpravili na dapracoŭku. Bolš da jaje ni siłaviki, ni sudovyja rabotniki nikoli nie viartalisia. Ale nichto nie viedaje, u jakim stanie jana znachodzicca siońnia.

U 2001 hodzie Miron znoŭ nahadaŭ pra siabie, sarvaŭšy šyldu z pomniku Suvorava i schavaŭšy jaje. «Tak prosta jaje było nie sarvać, heta treba było niejki traktar padahnać ci što. Hetaja šylda jašče abaviazkova znojdziecca», — dzielicca ŭražańniami spadar Chamajda.

«Raniej hetaja vulica nazyvałasia Uzhorskaja, kolki razoŭ ździrali šyldy «vulica Suvorava». Kali nie Uzhorskaja, to było b łahična, kab jaje nazvali vulicaj Karatkieviča, bo tam naprykancy staić pomnik Karatkieviču. Ale kali toje budzie», — skančvaje apovied spadar Barys.

Paśla hetaj razmovy jon znoŭ nakiroŭvajecca na svaju štodzionnuju vachtu da «siniaha doma».

Клас
1
Панылы сорам
0
Ха-ха
0
Ого
0
Сумна
1
Абуральна
0

Chočaš padzialicca važnaj infarmacyjaj ananimna i kanfidencyjna?